At Shtjefën Gjeçovi: kodifikuesi i Kanunit

Ka njerëz që e shërbejnë kombin me pushkë, dhe ka të tjerë që e shërbejnë me bllokun e shënimeve. At Shtjefën Gjeçovi qe nga këta të dytët — një frat i qetë me sutanë françeskane, që eci për tridhjetë vjet nga njëra grykë mali në tjetrën, jo për të predikuar vetëm Ungjillin, por për të shpëtuar nga harresa ligjin e pashkruar të një populli. Ai nuk e shpiku Kanunin; e shkroi. Dhe me atë akt të vetëm e bëri të pavdekshëm një kod që për shekuj kishte jetuar vetëm në kujtesën e plakëve të maleve.

Nga Janjeva në Troshan

Shtjefën Konstantin Gjeçovi lindi më 12 korrik 1874 në Janjevë, atë qytezë katolike të vjetër në zemër të Kosovës, ku familjet shqiptare ruanin fenë e të parëve mes një deti sllav. Dhuntia e tij u pa herët: ende fëmijë, e dërguan në Shkodër, e pastaj në kolegjin françeskan të Troshanit, ku u formua brezi i artë i klerit patriot. Studimet e larta i kreu jashtë, në mjediset françeskane austro-hungareze të Bosnjës dhe Kroacisë, dhe u shugurua meshtar më 1896. Kthimi në atdhe nuk e çoi në një famulli të rehatshme qyteti, por në malet — në Pejë, në Theth, në Rubik, në Gomsiqe, në Krujë e më në fund në Zym të Hasit. Çdo famulli ishte njëkohësisht një terren kërkimor.

Gjeçovi i përkiste asaj elite françeskane shqiptare që, krahas figurave të mëdha të kombit, e ktheu meshtarinë në mision kulturor. Bashkëkohës i Gjergj Fishtës, ai e ndante me të bindjen se feja dhe atdheu nuk ishin dy gjëra, por një. Ndryshe nga Fishta që e ngriti kombin me vargun, Gjeçovi e ngriti me dokumentin.

Ligji i mbledhur gojë më gojë

Vepra e jetës së tij nisi nga një vëzhgim i thjeshtë: malësorët e Veriut e qeverisnin veten me një kod të hollë e të plotë juridik që asnjë gjykatë osmane nuk e kishte shkruar kurrë. Ky ishte Kanuni i Lekë Dukagjinit — besa, nderi, gjakmarrja, ndarja e tokës, e drejta e mikut, struktura e fisit — i gjithë ai sistem që e mbante shoqërinë malësore në këmbë pa shtet. Gjeçovi e kuptoi se ky thesar po jetonte vetëm në gojën e plakëve, dhe se me ta do të vdiste.

Kështu nisi puna më e durueshme në historinë e etnografisë shqiptare. Fshat më fshat, kryesisht në Mirditë dhe rrethinat e Veriut, ai uli kokën pranë oxhakut, dëgjoi plakët që recitonin nenet e Kanunit ashtu siç i kishin trashëguar, dhe i shkroi. Nuk shpiku asgjë; transkriptoi. Materialin e organizoi në dymbëdhjetë libra dhe rreth 1.262 nene, nga e drejta familjare te dënimet penale — një arkitekturë juridike që nuk kishte çka t'i kishte zili shumë kodeve të shkruara. Botimi nisi me pjesë-pjesë, në revistën shkodrane *Hylli i Dritës*, qysh më 1913, dhe vijoi për mbi një dekadë. Vetëm pas vdekjes së tij, më 1933, vepra doli e plotë në Shkodër me titullin *Kanuni i Lekë Dukagjinit*. Kjo punë e kthen Gjeçovin në themeluesin e studimit modern të së drejtës zakonore shqiptare.

Etnografi, arkeologu, gjuhëtari

Do të ishte gabim ta kufizonim Gjeçovin te Kanuni. Ai ishte njëherësh folklorist, arkeolog dhe gjuhëtar — mblodhi përralla, këngë e doke, gërmoi rrënoja antike dhe i lidhi me trashëgiminë ilire e dardane, dhe punoi për pasurimin e shqipes. I njohur me titullin "Mësues i Popullit", ai u përpoq të shpëtonte çdo gjurmë të identitetit kombëtar në një kohë kur Kosova kishte mbetur jashtë shtetit të ri shqiptar. Kjo qe drama e brezit të tij: Pavarësia e 1912-s e lindi Shqipërinë, por Kosova pas 1913-s mbeti nën sundim të huaj. Gjeçovi punoi gjithë jetën në anën e gabuar të kufirit — dhe pikërisht aty ku rreziku qe më i madh.

Konica do ta kishte vlerësuar te Gjeçovi atë çka i mungonte aq shpesh patriotizmit tonë: rreptësinë. Ai nuk e zbukuroi malësorin, as nuk e fshehu gjakmarrjen që Kanuni e lejonte. E shkroi ashtu siç ishte, sepse besonte se një popull që do ta njohë veten duhet ta shohë veten i tërë — me virtytin dhe me plagën. Kjo ndershmëri intelektuale është më e rrallë se trimëria, dhe Gjeçovi e pati të dyja.

Plumbi i Zymit

Më 1926 u caktua famullitar në Zym të Hasit, pranë Gjakovës, nën sundimin jugosllav. Aty, më 14 tetor 1929, e vranë — një plumb shovinist serb i preu jetën meshtarit pesëdhjetëepesëvjeçar që i kishte bërë "krimin" e pafalshëm: e bëri kombin shqiptar të dukej i lashtë, i organizuar, i denjë. Vdekja e tij është emblematike. Ata që e shtypnin Kosovën e dinin se një popull pa kujtesë mposhtet lehtë, dhe Gjeçovi qe pikërisht kujtesa e gjallë.

Por plumbi erdhi tepër vonë. Kanuni tashmë ishte në letër, i pavdekshëm. Sot ai studiohet në universitetet e botës si një nga kodet më të plota të së drejtës zakonore evropiane, dhe asnjë libër mbi malet shqiptare nuk shkruhet pa të. Frati i qetë nga Janjeva, që nuk mbajti kurrë pushkë, fitoi betejën e vetme që ka vërtet rëndësi: betejën kundër harresës.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri "Gjeçovi, Shtjefën".
• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (Shkodër, 1933; ribotim Tiranë).
• Tomor Osmani, "Jeta dhe vepra e At Shtjefën Gjeçovit (1874–1929)" — Radio Kosova e Lirë.
• Qendra e Botimeve për Diasporën (qbd.gov.al), profili "At Shtjefën Gjeçovi".
• Revista Hylli i Dritës (Shkodër, 1913–1924) — botimet me pjesë të Kanunit.

— Redaksia ZHURMA