Fehmi Agani: sociologu që themeloi mendimin e lirë në Kosovë

Një jetë për mendimin e lirë

Fehmi Agani (1932–1999) ishte sociolog, intelektual dhe themelues i Departamentit të Sociologjisë në Universitetin e Prishtinës. Si një nga figurat më të rëndësishme të rezistencës paqësore shqiptare në vitet 90, ai u vranë nga forcët serbe më 6 maj 1999, duke bërë martyr të mendimit kritik dhe të lirisë akademike në Kosovë.

Pse ka rëndësi

• Fehmi Agani themeloi Departamentin e Sociologjisë në Universitetin e Prishtinës më 1974 dhe e drejtoi për gjashtëdhjetë vjet, duke formuar breza të tërë sociologësh kosovarë.
• Në vitet 90, ai u çua si një nga udhëheqësit intelektualë të lëvizjes paqësore "Liria" dhe i LDK-së, duke përfaqësuar besimin se Kosova mund të arrijë lirinë përmes rezistencës civile, jo të armatosur.
• Vrasja e tij nga forcët serbe më 6 maj 1999, në mes të Luftës së Kosovës, u bë simbol e humbjes së "mendimit të lirë" dhe e angazhimit për një shoqëri të hapur.

Jeta dhe vepra

Fehmi Agani lindi më 23 janar 1932 në Gjakovë. Studiui në Universitetin e Beogradit, diplomoi më 1959 dhe mori titullin e master në shkenca politike më 1964. U kthye në Prishtinë ku filloi të punojë si pedagog në Fakultetin e Filozofisë. Më 1974, me iniciativën e tij, u themelua Departamenti i Sociologjisë — i pari i tille në Kosovë — dhe ai u emërua kryetar i tij, pozitë që e mbajti deri në vdekje.

Vepra e tij shkencore përfshin studime për urbanizmin, modernizmin, shoqërinë kosovare dhe tranziçionin nga sistemi socialist. Me 1990-ët, ai publikoi ese kritike për pozicionin e intelektualëve në kohën e repressionit serbe, duke argumentuar se "intelektuali nuk mund të jetë neutral kur populli i tij ngatërrohet".

Angazhimi politik dhe LDK

Pas shpërnguljes së studentëve dhe profesorëve shqiptarë nga Universiteti më 1991, Agani u bë një nga themeluesit e Universitetit të Prishtinës në mërgim, që funksionoi në shtëpi të banorëve, garazhe dhe lokale të fshehta. Ai ishte anëtar i Kryesisë së LDK-së dhe përfaqësues i saj në rrjetët ndërkombëtare.

Bashkë me Ibrahim Rugovën dhe të tjerët, ai mbështeti strategjinë e "rezistencës passive" dhe të "drejtimeve të njeriut si bazë të liri kombëtare". Kjo pozicionimi e çoi në konflikt drejpërdrejt me UÇK-në dhe me ata që besonin në luftë të armatosur — një tensioni që mbeti i hapur deri në vrasjen e tij.

Lufta e Kosovës dhe vrasja

Më 6 maj 1999, forcë serbe (Policia e Posebte të Serbisë) hynë në shtëpinë e Aganit në Prishtinë dhe e vranë atë me gishtërime të afërta. Trupi u gjet pas dy ditësh afër fshatit Lipjan. Vrasja u shënua si një nga akteve më të trishtuara të Luftës së Kosovës kundër intelektualëve civijë.

Më 2001, Hakif Zejneli, kryetari i Policisë së Posebte të Serbisë në Kosovë, u dënuat me 15 vjet burgim për vrasjen e Aganit nga Gjykata e Distriktit të Prishtinës. Procesi gjyqësor mbeti i pahershëm për shumën e përpetratorëve.

Sot, Fehmi Agani nderon si emër i rruges, si institucion (Biblioteka "Fehmi Agani" në Prishtinë) dhe si dëshmi e kushtet për mendimin e lirë në Kosovë. Universiteti i Prishtinës e mban një ndjesë vjetore më 6 maj.