Skerdilaida

Midis dy mbretërive që historia shqiptare i mban mend më mirë — asaj të Teutës, që humbi detin te Roma, dhe asaj të Gentit, mbretit të fundit ilir — qëndron një emër që zakonisht rrëshqet pa u vënë re: Skerdilaida. Ai e mbajti fronin ardian gjallë në dekadat më të rrezikshme, kur rrjeti detar ilir ishte tashmë i copëtuar nga dy Luftërat Ilire dhe çdo nyjë e mbetur kërkonte një mbrojtës të huaj. Skerdilaida zgjodhi: pasi u lidh e u tradhtua nga Filipi V i Maqedonisë, e ktheu flotën ilire të lembëve nga Maqedonia te Roma — dhe me atë kthesë e bëri Ilirinë e mbetur një instrument të strategjisë romake në lindje, jo më një qendër për veten. Burimet greko-romake e quajnë të pabesë; por «pabesia» që ato i veshin është thjesht kornizimi i fituesit për një mbret të vogël që nuk rrinte i blerë.

Kush ishte

Skerdilaida ishte sundimtar i ardianëve, fisit ilir që kishte ndërtuar mbretërinë detare me qendër në gjirin e Rizonit (Risan, sot në Mal të Zi) dhe që në kohën e Agronit e Teutës kontrollonte një pjesë të madhe të bregut lindor të Adriatikut. Sipas rindërtimit më të përhapur të studiuesve, ai ishte i afërm i shtëpisë mbretërore ardiane — shpesh paraqitet si vëlla i Agronit — por kronologjia antike është e copëtuar dhe lidhja e saktë familjare mbetet e diskutueshme. Ajo që dëshmohet qartë te Polibi është roli i tij: nga fillimi e deri në fund, Skerdilaida është komandanti ilir që vepron kur mbretëria ka nevojë për një dorë ushtarake.

Ai shfaqet për herë të parë në Luftën e Parë Ilire (229 p.e.s.), kur udhëheq një ushtri tokësore prej rreth 5.000 vetësh nëpër Epir — pikërisht drejt Foinikes — para se të kthehet pas nga thirrja e oborrit. Në dekadat që pasuan, ndërsa Demetri i Farit ngrihej e binte, Skerdilaida mbeti gurthemeli i qëndrueshëm i pushtetit ilir: herë bashkëluftëtar i Demetrit në bastisjet detare, herë rival i tij, gjithnjë me flotën e shpejtë të lembëve në dorë.

Nga ushtarak te mbret

Pas Luftës së Dytë Ilire (220–219 p.e.s.), kur Roma shtypi Demetrin e Farit dhe ky u strehua te Filipi V, Skerdilaida mbeti dinasti kryesor ilir në këmbë. Rreth vitit 217 p.e.s. ai u bë mbret i ardianëve, pas vdekjes së Pinit, djalit të mitur të Agronit për të cilin Teuta kishte qenë regjente. Por froni që trashëgoi nuk ishte më deti sovran i dikurshëm: ishte një mbretëri e ngushtuar, e rrethuar nga dy perandori në rritje.

Logjika e tij ishte logjika e një nyjeje të mbetur vetëm: aleancë me kë të paguante më shumë. Fillimisht u lidh me Filipin V, duke shpresuar pjesë nga plaçka e fushatave maqedonase. Kur mbreti maqedonas ia mohoi paratë e premtuara, Skerdilaida e theu aleancën, filloi të bastiste vetë anijet e Filipit dhe iu drejtua Romës. Ky kalim — nga njëra perandori te tjetra për një borxh të papaguar — është pikërisht çasti ku bota ilire pushon së vepruari për vete dhe bëhet krah i një lufte më të madhe se ajo.

• 229Skerdilaida udhëheq ushtrinë tokësore ilire (~5.000 burra) nëpër Epir drejt Foinikes në Luftën e Parë Ilire — dëshmia e parë te Polibi.
• 220–219Lufta e Dytë Ilire: Roma shtyp Demetrin e Farit, që ikën te Filipi; Skerdilaida mbetet dinasti kryesor ilir.
• ~217Pas vdekjes së Pinit, Skerdilaida bëhet mbret i ardianëve; lidh aleancë me Filipin V.
• 217–216Filipi i mohon paratë e premtuara; Skerdilaida e thyen aleancën, baston anijet maqedonase dhe i kërkon ndihmë Romës, që dërgon një skuadrilje në Adriatik.
• 214Filipi sulmon Orikun e Apoloninë, por pretori Levin e zmbraps; mbreti maqedonas detyrohet të djegë flotën e vet në lumin Aous (Vjosë).
• ~212–211Te aleanca romake me Lidhjen Etolike përmenden shprehimisht Skerdilaida dhe i biri Pleurati si aleatë të Romës kundër Filipit në Luftën e Parë Maqedonase.
• ~206Skerdilaida vdes; e trashëgon i biri Pleurati, babai i ardhshëm i mbretit Gent.
• 168Tre breza më vonë, te Pidna bie Maqedonia dhe po atë vit Roma mund Gentin, mbretin e fundit ilir — fundi i linjës që Skerdilaida e kishte mbajtur gjallë.

Nyja: kthesa nga Maqedonia te Roma

Rëndësia e Skerdilaidës për historinë shqiptare nuk rri te betejat që fitoi a humbi — ai s'pati asnjë betejë vendimtare — por te çfarë tregon zgjedhja e tij. Pas dy Luftërave Ilire, rrjeti detar ardian ishte i thyer; nyjat e tij nuk lidheshin më me njëra-tjetrën. Demetri i Farit kishte rrjedhur te oborri maqedonas; Skerdilaida e ktheu fytyrën nga Roma. Dy degë të të njëjtit popull, secila te një perandori e huaj, secila e gatshme të luftonte tjetrën.

Ky është ligji i hidhur i një rrjeti pa qendër: kur nyjat nuk i shërbejnë më vetes, ato bëhen mjete në duart e të tjerëve. Flota e lembëve që dikur kishte bërë Adriatikun të dridhej — e njëjta flotë që Roma e kishte quajtur «piratëri» për të justifikuar Luftën e Parë Ilire — tani lundronte në shërbim të Romës kundër një mbreti grek. Skerdilaida nuk veproi as si tradhtar e as si patriot; veproi si sundimtari i një fragmenti që kërkon mbijetesë te mbrojtësi më i fortë i çastit. «Pabesia» që Polibi i ngjit është gjykimi i një penë romake për një aleat që e ndërronte anën sa herë e shihte të arsyeshme — pikërisht ajo që bënin të gjitha fuqitë e mëdha, por që vetëm te të voglit quhet mungesë nderi.

Trashëgimia: ura mes Teutës dhe Gentit

Megjithatë, ka edhe një lexim tjetër, dhe ai i takon dinjitetit. Në dekadat kur perandoritë e mëdha përplaseshin mbi tokat ilire, Skerdilaida e mbajti fronin ardian të paprerë. Ai ia dorëzoi të birit Pleurati një mbretëri ende sovrane; Pleurati ia la të birit Gentit. Pa Skerdilaidën, linja mbretërore ilire mund të ishte shuar një brez pas Teutës; me të, ajo zgjati edhe gjysmë shekulli, deri në vitin 168 p.e.s.

Skerdilaida është kështu ura e padukshme e antikitetit ilir: lidh mbretërinë detare të Teutës, që humbi sovranitetin, me mbretërinë e Gentit, që humbi gjithçka. Tregimi i tij është historia e një populli që, edhe i copëtuar dhe i përdorur kundër vetes, nuk u shua — por mbijetoi, brez pas brezi, derisa rrjeti pa qendër u bë më në fund provincë.