Pavarësia e Kosovës, 17 shkurt 2008

Ka data që nuk i mëson njeriu nga libri, sepse i mban në mish. Më 17 shkurt 2008, pak para orës pesë pasdite, kryeministri Hashim Thaçi u ngrit në Kuvendin e Kosovës dhe lexoi tekstin që një popull e kishte pritur jo një brez, por shumë: deklaratën me të cilën Kosova shpallej shtet i pavarur, demokratik, laik dhe shumetnik. Njëqind e nëntë deputetë votuan për; deputetët serbë munguan. Jashtë, në Prishtinë e në çdo qytet shqiptar nga Tetova te Bronksi, sheshet u mbushën me një gëzim që nuk e ka mësuar askush — sepse liria, kur vjen, nuk pyet a di ta festosh.

Rruga deri te ai shkurt

Pavarësia nuk ra nga qielli. Ajo qe stacioni i fundit i një rruge të gjatë drejt lirisë që kishte filluar shumë para se ndokush të fliste për shtet. Nga heqja e autonomisë në vitin 1989, kur Beogradi i Millosheviçit i mori Kosovës atë që Kushtetuta e 1974-s i kishte dhënë, populli shqiptar u përgjigj fillimisht me durim e me rezistencë pa armë: ndërtoi një sistem paralel, shkolla nëpër bodrume, një shtet në hije nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës. Kur durimi nuk u shpërblye dhe bota nuk dëgjoi, erdhi pushka — Ushtria Çlirimtare e Kosovës — dhe pas saj lufta e viteve 1998–1999, dëbimi masiv i një populli dhe, më në fund, ndërhyrja e NATO-s që ndaloi krimin.

Pas luftës erdhi një ndërkohë e gjatë: nëntë vjet nën administrimin ndërkombëtar të UNMIK-ut, kur Kosova ishte e lirë nga Beogradi por jo ende zonjë e vetvetes. Statusi mbeti pezull — as krahinë e Serbisë, as shtet. Ishte një gjendje që nuk mund të zgjaste përjetë.

Plani i Ahtisarit

Zgjidhjen e formësoi diplomati finlandez Martti Ahtisari, i dërguari special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së. Në mars të vitit 2007 ai paraqiti Propozimin Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës — i njohur thjesht si Plani i Ahtisarit. Ai parashikonte pavarësi, por të mbikëqyrur ndërkombëtarisht për një periudhë fillestare, me mbrojtje të gjera për komunitetin serb dhe pakicat e tjera, me ndalimin e bashkimit me një shtet tjetër dhe me prani të vazhdueshme ushtarake e civile ndërkombëtare. Nuk ishte pavarësi e plotë në kuptimin klasik; ishte pavarësi e kushtëzuar, e ndërtuar për t'u pranuar.

Beogradi, i mbështetur nga Moska, e refuzoi planin dhe e bllokoi në Këshillin e Sigurimit, ku Rusia kishte të drejtën e vetos. Negociatat e mëtejshme dështuan. Pikërisht pse rruga e OKB-së mbeti e zënë, Prishtina vendosi të shpallte pavarësinë në mënyrë të njëanshme — por jo arbitrare: deklarata e 17 shkurtit mori përsipër zbatimin e plotë të Planit të Ahtisarit, duke e bërë lindjen e shtetit jo akt revolte, por përmbushje të një kornize ndërkombëtare.

Bota përgjigjet

Përgjigjja erdhi shpejt. Të nesërmen, më 18 shkurt 2008, Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Franca, Italia, Gjermania, Turqia dhe — pa thënë e pa harruar — Shqipëria e njohën Kosovën si shtet sovran. Brenda javësh dhe muajsh numri i vendeve njohëse u rrit në dhjetëra; sot i kalon njëqindeshtën. Por njohja nuk qe e plotë: Serbia e quajti aktin të paligjshëm, Rusia e mbështeti, dhe pesë vende të Bashkimit Evropian — Spanja, Greqia, Qiproja, Rumania e Sllovakia — refuzuan ta njihnin, secili i frikësuar nga ndonjë lëvizje vetëvendosjeje brenda kufijve të vet.

Beogradi nuk u dorëzua në fjalë. E çoi çështjen para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë, duke kërkuar një mendim këshillimor mbi ligjshmërinë e shpalljes. Përgjigjja, që do të vinte në korrik të vitit 2010, do të ishte një tjetër fitore për Prishtinën: Gjykata vendosi se deklarata e pavarësisë nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare. Ishte vula juridike mbi atë që ishte tashmë fakt politik.

Çfarë nënkuptoi 17 shkurti

Le ta themi me ndershmërinë që e do gazeta serioze: pavarësia e 2008-s nuk e zgjidhi gjithçka. Veriu i Mitrovicës mbeti çështje e hapur, njohja universale nuk erdhi, dhe shumë premtime të brendshme — drejtësia, ekonomia, qeverisja — mbetën borxh ndaj atyre që dolën në sheshe atë pasdite. Krenaria e ditës nuk duhet të na verbojë para detyrave që ende presin.

E megjithatë, pesha e asaj date qëndron e tërë. Për herë të parë në historinë moderne, shqiptarët e Kosovës patën një shtet të vetin, të njohur nga fuqitë e mëdha të Perëndimit, të ngritur jo mbi mitin se kjo tokë qenka "djepi i dikujt tjetër" — mit që historiografia serioze e ka rrëzuar prej kohësh — por mbi vullnetin e qartë të një populli shumicë që kishte vuajtur gjithçka për ta pasur. Kosova u bë republika më e re e Evropës. Dhe nëse rruga deri atje qe e gjatë e e përgjakur, fundi i saj — ai 17 shkurt — mbetet një nga ditët më të pastra që njeh kombi shqiptar.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Kosovo: Self-declared independence" dhe "Hashim Thaçi"
• "2008 Kosovo declaration of independence" dhe "Ahtisaari Plan", Wikipedia (me referenca parësore)
• Summary of the Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement, U.S. Department of State (2009-2017.state.gov)
• "Kosovo's path to independence", European Council on Foreign Relations (ECFR)
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo

— Redaksia ZHURMA