UÇK: Ushtria Çlirimtare e Kosovës

Ka momente kur një popull ndërron mjetin, jo qëllimin. Shqiptarët e Kosovës e kishin pasur prej kohësh të qartë çfarë donin — lirinë — dhe gjatë gjithë viteve të sistemit paralel e kishin kërkuar atë me durim, me shkolla nëpër bodrume, me vota referendumi e me një kryeministri që mblidhte taksa pa shtet. Ushtria Çlirimtare e Kosovës, UÇK, lindi pikërisht atje ku ai durim filloi t'i dukej një pjese të popullit si nënshtrim. Ajo nuk ishte mohim i rezistencës paqësore; ishte zëri i atyre që besuan se vetëm paqja nuk mjaftonte më.

Lindja në hije, 1993

UÇK-ja nuk doli e gatshme nga toka. Rrënjët e saj qëndrojnë te Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK), një rrjet i klandestinitetit shqiptar të diasporës dhe i mbeturinave të grupeve ilegale të viteve '80. Në një konferencë të fshehtë në vitin 1993, kjo lëvizje shpalli formimin e një force të armatosur. Për vite me radhë ajo mbeti më shumë emër se ushtri: pak burra, pak armë, sulme të rralla e të shpërndara mbi stacione policie serbe, që Beogradi i quante "terror" dhe që shumica e shqiptarëve vetë i shihnin me dyshim. Bota nuk dinte për të, dhe as Prishtina zyrtare nuk donte ta dinte.

Arsyeja e këtij dyshimi ishte e thellë. Pjesa dërrmuese e shqiptarëve i besonte rrugës së qeverisë në hije dhe shpresonte se Perëndimi do ta shpërblente urtësinë e tyre. UÇK-ja, në fillim, dukej si një aventurë e rrezikshme që mund t'i jepte Millosheviçit pikërisht justifikimin që ai kërkonte.

Armët e vitit 1997

Historinë e UÇK-së e ndryshoi një ngjarje që nuk ndodhi në Kosovë. Në vitin 1997, Shqipëria u shemb. Kolapsi i skemave piramidale e hodhi vendin në kryengritje; depot ushtarake — mbi një mijë e treqind anembanë shtetit — u plaçkitën, dhe qindra mijëra armë automatike dolën në treg me çmime qesharake. Përmes maleve të veriut, ato armë rrodhën në Kosovë. Për herë të parë, ideja e një ushtrie çlirimtare pushoi së qeni metaforë. Nuk ishte ironi e vogël: shteti shqiptar po shembej, ndërsa nga shembja e tij u armatos lëvizja që do të çlironte gjysmën tjetër të kombit.

Dalja në dritë, 1997–1998

Më 28 nëntor 1997, në varrimin e mësuesit Halit Geci, të vrarë nga policia serbe në fshatin Laushë të Drenicës, tre burra me uniformë e me fytyrë të mbuluar u shfaqën para mijëra njerëzve dhe deklaruan se UÇK-ja ishte e vërtetë dhe se lufta kishte nisur. Ishte hera e parë që ushtria fliste haptas para popullit të vet. Drenica, zemra kokëfortë e Kosovës, do të bëhej djepi i saj.

Pastaj erdhi pranvera që ndau historinë në dy. Më 28 shkurt 1998, pranë Likoshanit, UÇK-ja i zuri pritë një njësie policore. Përgjigja serbe nuk u kthye mbi ushtarët, por mbi fshatarët: në Likoshan e Çirez u vranë njëzet e katër civilë, ndër ta Rukije Nebihu, njëzet e shtatë vjeçe e shtatzënë, me vajzën tre vjeçare në krahë. Pak ditë më vonë, mes 5 dhe 7 marsit 1998, forcat serbe rrethuan kullën e familjes Jashari në Prekaz. Aty ra Adem Jashari me familjen e tij — pesëdhjetë e nëntë anëtarë, nga pleq deri te fëmijë. Ajo që Beogradi e mendoi si shtypje të një bande, doli të ishte një gabim historik: Prekazi nuk e shuajti rezistencën, e shndërroi atë në epope. Pas marsit 1998, UÇK-ja nuk ishte më sekret; ishte ushtri e një populli.

Nga çetat te ushtria

Brenda muajve, UÇK-ja kontrolloi pjesë të mëdha të Drenicës e të Dukagjinit. Por rritja e shpejtë solli edhe dobësitë e saj: strukturë e brishtë, komandantë krahinorë gjysmë të pavarur, mungesë artilerie dhe e gjithë pesha e një ofensive serbe që në verën e 1998-ës i mori prapa shumë territore. UÇK-ja mësoi me gjak se s'mund ta mundte ushtrinë jugosllave në fushë të hapur. Komanda e Përgjithshme u përpoq ta disiplinonte luftën; nga radhët e saj dolën figura si Sylejman Selimi e më pas gjenerali Agim Çeku, që i dhanë formë ushtarake asaj që kishte nisur si kryengritje fshatarësh.

Vlen të thuhet pa lajka: UÇK-ja kurrë nuk e fitoi luftën vetë. Fuqia e saj e vërtetë nuk ishte fitorja ushtarake, por ndryshimi i ekuacionit politik. Çdo masakër serbe kundër fshatrave që e mbështetnin UÇK-në e detyronte botën të shihte. Kështu, qëndresa e armatosur dhe diplomacia perëndimore u takuan në një pikë: te Lufta e Kosovës, që përfundoi me ndërhyrjen e NATO-s në pranverën e 1999-ës.

Fundi që ishte fillim

Lirinë nuk e solli UÇK-ja vetëm. E sollën edhe diaspora që e financoi, rezistenca paqësore që i dha kombit legjitimitet ndërkombëtar, dhe bombat e NATO-s. Por kur erdhi paqja, UÇK-ja bëri diçka të rrallë për një ushtri fitimtare: u shpërnda. Me Marrëveshjen Ushtarako-Teknike të Kumanovës, të nënshkruar më 9 qershor 1999, dhe nën Rezolutën 1244, ushtria u demilitarizua. Më 20 shtator 1999 ajo u shndërrua zyrtarisht në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, një strukturë civile për situata emergjente, me Agim Çekun komandant. Burrat që kishin marrë malet u kthyen — disa në politikë, disa në jetën civile, disa para gjykatave.

Sepse historia e UÇK-së nuk është legjendë e pastër, dhe Dielli nuk shkruan legjenda. Kishte heroizëm dhe kishte gabime; kishte njerëz që dhanë jetën për lirinë dhe kishte krime që i hijeshojnë cilindo kauzë. Të dyja janë të vërteta, dhe vetëm një popull i pjekur i mban të dyja në kujtesë. Ata që sot e quajnë UÇK-në thjesht "organizatë terroriste" e harrojnë me qëllim kontekstin — një temë që e shqyrtojmë veçmas te miti i "UÇK terroriste". UÇK-ja ishte përgjigja e armatosur e një populli ndaj një shteti që i kishte mohuar çdo rrugë tjetër. Lavdia e saj nuk qëndron te pushka, por te fakti që, kur erdhi liria, ajo pranoi ta varrosë pushkën.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Kosovo Liberation Army (KLA)".
• Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press, 2000).
• Wikipedia, "Kosovo Liberation Army", "Attacks on Likoshane and Çirez", "Adem Jashari", "Kumanovo Agreement", "Kosovo Protection Corps".
• BalkanInsight, "Deadly Provocation: How Village Killings Kindled Kosovo's Resistance" (2021).

— Redaksia ZHURMA