Gruaja në traditën shqiptare: nga virgjëresha te nëna

Asnjë popull nuk e gjykon veten më mirë se kur shqyrton vendin që i ka dhënë gruas. Te shqiptari ky vend është një kontradiktë e ndershme: e njëjta shoqëri që e quante gruan "thes i bërë për të duruar", e ngrinte nënën në altar dhe e adhuronte një hyjni grua mbi oxhakun e shtëpisë. Të dyja janë të vërteta. Të mohojmë njërën do të ishte propagandë; t'i shohim të dyja bashkë do të thotë t'i besojmë vetes mjaft sa ta themi historinë siç ishte.

Ç'thoshte Kanuni

Në kodin e maleve, gruaja nuk ishte subjekt i së drejtës, por objekt i saj. Kanuni i Lekë Dukagjinit — i përcjellë gojarisht për pesë shekuj e i mbledhur me shkrim vetëm më vonë nga At Shtjefën Gjeçovi — e përcaktonte gruan si pronë: e babait, pastaj e burrit dhe e fisit të tij. Vajza nuk e zgjidhte dot bashkëshortin; "duhej të shkonte te burri që i ishte caktuar", ndërsa e drejta e fejesës mbahej nga vëllezërit a të afërmit. Fjalia e ftohtë e Kanunit — "gruaja âsht shakull i ndertuem me duruem" — nuk fsheh asgjë.

E megjithatë i njëjti kod e mbronte gruan brenda logjikës së vet të rreptë. Gjaku i gruas nuk hyhej në hesapin e gjakmarrjes: vrasja e saj ishte turp, jo borxh gjaku, dhe një grua mund të kalonte mes dy palëve në luftë e t'i çonte fjalë armikut pa u prekur. Mbi krye ajo bartte nderin e shtëpisë — një peshë e dyfishtë, sepse e nderonte dhe e burgoste njëkohësisht. Kjo është e drejta zakonore për të cilën kemi folur gjerë te e drejta zakonore shqiptare: një sistem koherent, jo barbar, por i ndërtuar mbi një rend ku gruaja ishte boshti i padukshëm.

Burrnesha: gruaja që bëhej burrë

Nga pikërisht kjo ngushticë lindi një nga fenomenet më të rralla të Evropës: burrnesha, virgjëresha e betuar. Fjala vetë e tregon mekanizmin — burrë me mbaresë femërore. Kur një shtëpi mbetej pa djem, një vajzë mund të betohej për virgjëri të përjetshme dhe, me atë betim, fitonte të drejtat e burrit: trashëgonte tokën, vishte rrobat e mashkullit, mbante armë, pinte e pinte duhan në odë mes burrave, kryesonte familjen. Britanikja Edith Durham, që endi malësinë në fillim të shekullit XX dhe e përjetësoi në High Albania (1909), e përshkroi me mahnitje: një vajzë "virgjëreshë shqiptare", po të mos linte i ati djalë, trashëgonte e punonte tokën.

Burrnesha nuk ishte rebelim kundër rendit, por shpëtim brenda tij: e vetmja derë që Kanuni i hapte gruas për të dalë nga roli i caktuar — me kusht që të hiqte dorë nga gruaja brenda vetes. Sot kanë mbetur vetëm pak të tilla, plaka të fundme të një bote që po mbyllet. Ato janë dëshmia më e fortë se sa e ngurtë ishte korniza dhe sa e fortë gruaja që gjeti çelës brenda saj.

Nëna e Vatrës: hyjnia mbi oxhak

Po të kërkojmë ku e ka pasur shqiptari ndjenjën e vërtetë për gruan, duhet të zbresim te oxhaku. Aty banonte Nëna e Vatrës — Nana e Votrës — mbrojtësja hyjnore e zjarrit të shtëpisë, e kultit të të parëve dhe e jetës familjare. E përfytyronin si një plakë që pinte leshin a krihej pranë zjarrit; vatra duhej pastruar në mbrëmje, se përndryshe ajo zemërohej. Emri i saj — vatër, i afërt me atar të avestishtes, "zjarr" — na çon thellë në lashtësinë indoevropiane. Ky është një gur i çmuar i mitologjisë shqiptare: hyjnia që ruan vazhdimësinë mes të gjallëve dhe të vdekurve, mes brezave, ishte grua. Brenda besimeve popullore ku endeshin orët e zanat, figura amësore mbante peshën më të rëndë sakrale.

Nuk është rastësi. Te shqiptari, kontinuiteti i fisit — vetë kombi në miniaturë — kalonte përmes gruas: ajo lindte, ushqente, ruante zjarrin, mbante kujtesën. Burri mbante nderin jashtë; gruaja mbante vetë jetën brenda. Kjo simetri e fshehur është themeli i vërtetë i shoqërisë shqiptare, edhe kur Kanuni shkruante të kundërtën.

Heroinat: gruaja me pushkë

Kur kombi u kërcënua, korniza patriarkale u thye nga vetë gruaja. Tringë Smajli (1880–1917), "heroina e Hotit", e fisit Gruda, doli në krye të fshatit kundër Perandorisë Osmane — emri i saj sot mban rrugë në Kosovë e Shqipëri. Shota Galica (1895–1927), nga Drenica, pas vrasjes së burrit Azem, mori vetë në dorë çetën dhe luftoi për bashkimin e trojeve; humbi njëzet e dy njerëz të familjes nga masakrat e xhandarmërisë serbe e mbeti me titullin "Heroinë e Popullit". Edhe legjenda jonë e ruan këtë figurë: Nora e Kelmendit, "Helena shqiptare", gruaja-luftëtare e shekullit XVII, beauty e trimëri njëkohësisht.

Këto gra s'ishin përjashtime të çuditshme — ishin po ajo Nëna e Vatrës e armatosur. Kur oxhaku rrezikohej, ruajtësja e tij merrte pushkën. Ky është një tregim që trashëgimia jonë e mban gjallë; e kemi vendosur në kontekstin më të gjerë te trashëgimia shqiptare, sepse pa gruan asnjë prej hallkave të saj nuk do të kishte mbërritur deri te ne.

Trashëgimia e dyfishtë

Konica do të kishte refuzuar të zgjidhte mes dy fytyrave të kësaj historie. Po, Kanuni e shtypte gruan, dhe ne s'kemi pse e zbukurojmë; po, e njëjta traditë e bëri nënën të shenjtë dhe gruan-luftëtare legjendë. Detyra e sotme nuk është as të mohojmë padrejtësinë e dikurshme, as ta përbuzim të kaluarën sikur s'na përkiste. Është të kuptojmë se gruaja shqiptare e mbajti kombin pikërisht aty ku ligji s'i njihte asnjë emër — mbi oxhak, në djep, në besë dhe, kur u desh, në llogore. Nga virgjëresha e betuar te nëna e vatrës, ajo qe boshti i padukshëm rreth të cilit u rrotullua gjithçka.

Burimet:

• Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture & A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture.
• Mary Edith Durham, High Albania (1909).
• Shtjefën Gjeçovi (mbledhës), Kanuni i Lekë Dukagjinit.
• Antonia Young, Women Who Become Men: Albanian Sworn Virgins (2000).
• Encyclopædia Britannica, zëra "Albania", "Kanun"; Wikipedia: "Balkan sworn virgins", "Nëna e Vatrës", "Tringe Smajli", "Nora of Kelmendi".

— Redaksia ZHURMA