Epika legjendare: Mujo, Halili dhe Cikli i Kreshnikëve

Ka popuj që e ruajnë epin e tyre në mermer e në pergamenë; shqiptarët e ruajtën të tyrin në kujtesë, në frymën e malësorit dhe në tingullin e një teli të vetëm. Cikli i Kreshnikëve — i njohur ndër veriorë si Kângë Kreshnikësh, "këngët e heronjve" — nuk është një libër që dikush e shkroi, por një botë e tërë që brezat e mbajtën gjallë me gojë, nga gjyshi te nipi, për shekuj me radhë. Kur Evropa kishte kohë që e kishte mbyllur epin gojor në vitrinat e muzeve, malësia shqiptare e Veriut ende e këndonte të tijin para vatrës. Kjo është një nga gjasat e fundit të llojit në kontinent, dhe ndoshta thesari më i pakuptuar i folklorit shqiptar.

Mujo dhe Halili: dy vëllezër, dy fytyra të trimërisë

Në qendër të ciklit qëndrojnë dy vëllezër kreshnikë: Mujo (Gjeto Basho Muji), i rëndi, i urti, i forti — kreu i agëve të Jutbinës — dhe Halili, i riu i guximshëm, i bukur dhe i pamatur, që hidhet në rrezik aty ku i vëllai mendon dy herë. Të dy bashkë formojnë një binom të vjetër sa vetë epika botërore: maturia dhe vrulli, pesha dhe shkëndija. Mujo, tregojnë këngët, e fitoi forcën e tij të mbinatyrshme prej zanave të malit — vajzave-shtojzovalle që, pasi i dhanë gji, e bënë aq të fuqishëm sa të luante shkëmbinj e të mbante mbi supe një botë. Pranë heronjve qëndron gjithnjë ora, fati vetjak, fryma mbrojtëse që i shoqëron në betejë e u jep paralajmërimin profetik.

Selia e tyre është Jutbina — toponimi epik i kufirit — prej nga agët dalin për kreshnikllëk: dyluftime kalorësish, vjedhje e kthime gjahu, rrëmbime e shpëtime nusesh, dhe mbi të gjitha mbrojtja e tokës e e nderit. Bota e tyre është një kufi i përjetshëm midis dy perandorive, ku trimëria matet jo me numrin e armiqve por me peshën e fjalës së dhënë.

Besa, e ngritur në ligj epik

Asnjë këngë nuk e shpreh më pastër shpirtin e ciklit se ajo e Gjergj Elez Alisë. I plagosur rëndë, i shtrirë në shtrat nëntë vjet me radhë, ai ngrihet vetëm kur një bajloz — një përbindësh detar shtatkrenësh — kërkon haraç tokën, gjënë dhe motrën e tij. I sëmuri del në dyluftim, e mund përbindëshin, dhe pastaj vdes bashkë me të motrën, të dy të lidhur përjetë në besë e në vdekje. Këtu epika shqiptare zbulon bërthamën e vet morale: heroi nuk lufton për lavdi, por sepse besa — fjala e dhënë, nderi i pacenueshëm — është ligji më i lartë, më i fortë se vetë jeta. Ky është i njëjti kod nderi që Kanuni e kodifikoi në prozë dhe që Gjergj Fishta do ta ngrinte më vonë në monument poetik te Lahuta e Malcís, vepër që pikërisht prej kësaj epike legjendare e mori frymën dhe matjen e vargut.

Lahuta dhe lahutari: instrumenti që mban një botë

Cikli jeton vetëm i kënduar. Lahutari — rapsodi malësor — e shtron këngën me një vegël me një tel të vetëm, lahutën, të lëruar me hark si violinë e mbështetur mbi gju. Zëri i tij nuk reciton një tekst të ngulitur: ai e ringjall këngën sa herë e këndon, duke gërshetuar formula të gatshme, epitete e vargje-kallëp që i lejojnë të improvizojë mbi një skelet të njohur. Ky është arti i kompozimit gojor në veprim — i njëjti mekanizëm që dijetarët amerikanë Milman Parry dhe Albert Lord erdhën ta studionin në Ballkan në vitet '30, duke nxjerrë prej tij teorinë "oralo-formulaike" me të cilën rilexuan vetë Homerin. Atë çka grekët e vjetër e kishin humbur, malësori shqiptar ende e bënte i gjallë para syve të studiuesve. Tradita e të kënduarit epik me lahutë sot është e mbrojtur si trashëgimi e çmuar e njerëzimit.

Nga goja te letra: misioni i françeskanëve

Sikur këto këngë të kishin mbetur vetëm në gojë, do të kishin vdekur me lahutarin e fundit. Që ato të arritën te ne, ua kemi borxh tre priftërinjve françeskanë të Shkodrës. I pari, Shtjefën Gjeçovi — po ai që kodifikoi Kanunin — nisi t'i shkruante. Pas tij, etërit Bernardin Palaj dhe Donat Kurti ecën më këmbë nëpër malet e Veriut, ulur pranë vatrave për të rrëmbyer me laps fjalët që dilnin prej gojës së rapsodëve. Fryt i kësaj pune doli në vitin 1937 vëllimi Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, brenda kolanës madhore Visaret e Kombit — dëshmia e parë e plotë e shkruar e epit. Të dy dijetarët-poetë do ta paguanin shtrenjtë devotshmërinë ndaj kombit: ranë viktima të terrorit komunist, fati i përbashkët i një brezi të tërë intelektualësh që regjimi i quajti armiq pikërisht ngaqë i donin tepër këto fjalë të vjetra.

Një ep i përbashkët, jo i huazuar

Studiues të huaj e kanë vënë re ngjashmërinë e ciklit shqiptar me këngët kreshnike të boshnjakëve e të popujve fqinjë, dhe disa janë nguteur ta paraqesin epin tonë si jehonë të një tjetri. Por të vërtetën e tregon vetë gjuha dhe vetë toka: emrat, zanat, ora, drangoi, besa, malësia ku zhvillohet veprimi — e gjithë kjo mitologji është thellësisht e jona, e rrjedhur prej një shtrese shumë më të vjetër ilire-shqiptare se sa luftërat osmane-habsburgase të shekujve XVII–XVIII, brenda të cilave cikli mori formën që njohim. Konica do të kishte thënë se një popull njihet jo nga ç'merr, por nga ç'jep formë; dhe shqiptari këtu i dha formë një bote epike që s'i ngjan plotësisht askujt.

Në vitin 2004, albanologu kanadezo-gjerman Robert Elsie, bashkë me Janice Mathie-Heck, përktheu në anglisht 23 këngë me 6,165 vargje nën titullin Songs of the Frontier Warriors, duke ia dhuruar më në fund këtë thesar lexuesit botëror. Kështu Mujo e Halili, zanat e malit dhe besa e Gjergj Elez Alisë zunë vendin që meritojnë në hartën e madhe të letërsisë shqipe — jo si folklor periferik, por si epi themelor i një kombi që e mbajti veten gjallë me këngë kur s'kishte as shtet, as kufi, as mbrojtës tjetër veç fjalës së dhënë.

Burimet:

• Robert Elsie & Janice Mathie-Heck, Songs of the Frontier Warriors / Këngë Kreshnikësh: Albanian Epic Verse (Bolchazy-Carducci, 2004).
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (zërat "zana", "ora", "kreshnik").
• Bernardin Palaj & Donat Kurti, Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, te Visaret e Kombit, vëll. II (Shtypshkroja Nikaj, Tiranë, 1937).
• Albert B. Lord, The Singer of Tales (Harvard University Press, 1960) — teoria oralo-formulaike e Parry-Lord.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian literature / oral epic".

— Redaksia ZHURMA