Kanuni: E drejta dokesore shqiptare nga malet e veriut te shartet e Labërisë

SHKODËR — Për të paktën pesë shekuj, përditshmëria e shqiptarëve në periferinë jourbane është diktuar nga një arkitekturë e hekurt dhe e pashkruar drejtësie: Kanuni. I mbrojtur nga pleqtë e fiseve dhe i përcjellë vetëm përmes fjalës së dhënë, ky korpus ligjor funksiononte si shtylla e sjelljes shoqërore nga trevat e veriut deri në bregdetin e jugut. Besa, burrnia dhe nderi nuk ishin thjesht virtyte, por mekanizma ekzekutivë të një sistemi që vendoste rend aty ku strukturat e shtetit formal mungonin ose refuzoheshin.

Pse ka rëndësi

• Në mungesë të pushtetit formal perandorak apo kombëtar, Kanuni ofroi sistemin e vetëm të unifikuar të së drejtës për shoqëritë fisnore.
• Studimet dëshmojnë se thelbi i tij reflekton një shtresëzim të gjatë kulturor, nga lashtësia pagane deri tek huazimet osmane.
• Rikthimi i praktikave dokesore pas viteve '90 theksoi dobësinë organike të institucioneve moderne të drejtësisë.

Etimologjia dhe pesha e fjalës tregojnë shumë për rrugëtimin e ligjeve shqiptare. Siç shënon Wikipedia e shqipes, termi vjen nga greqishtja e lashtë "canón" – që do të thotë shufër matëse apo standard – dhe depërtoi në Ballkan e më gjerë përmes turqishtes osmane. Në traditën osmane, ligjet laike që shpallte vetë pushteti perandorak quheshin "kanun-name". Kjo terminologji mori një formë kulminante me Sulltan Sulejmanin e Parë, i njohur në historiografinë lindore, siç saktëson Wikipedia në anglisht, me nofkën "Kanunî" (Ligjvënësi), për shkak të reformave thelbësore që bashkuan Kanunin shtetëror me Sheriatin islam. Në tokat shqiptare, megjithatë, rregullat perandorake u sfiduan vazhdimisht nga Kanuni popullor. Sipas Wikipedia (shqip), koncepti u bë kaq i rrënjosur në gjuhën e përditshme saqë, për të treguar diçka të lejuar apo të ligjshme thuhej "asht kanun" ose "kanunisht", ndërsa për t'i vënë kufi një veprimi thuhej thjesht "kanuni nuk e ep".

Studimet theksojnë se Kanuni ka një shtrirje shumë më të thellë në kohë sesa emrat mesjetarë me të cilët identifikohet. Udhëtarja dhe antropologia angleze Edith Durham besonte se origjina e tij mund të cekte kohën e bronzit. Studiuesi japonez Kazuhiko Yamamoto, gjatë analizës së strukturës pa shtet të shoqërisë shqiptare, theksoi te Wikipedia (shqip) ngjashmëritë mes Kanunit të Maleve dhe botëkuptimit homerik në "Iliadë" dhe "Odise". Për Yamamoton, institucioni i mikpritjes, koncepti i bukës, rëndësia absolute e fjalës së dhënë (besës) dhe mekanizmi i hakmarrjes mbartin thelbin e njëjtë etik me Greqinë e lashtë. Studiues të tjerë pohojnë praninë e elementeve animiste, totemiste dhe adhurimit të paraardhësve, doke që u paraprijnë me shekuj figurave historike të cilave u atribuohet hartimi i ligjit.

Një nga hipotezat më të debatuara mbi Kanunin thekson origjinën e vetë emrit të Lekë Dukagjinit. Sipas studiueses Marie Amelie von Godin, cituar nga Wikipedia (shqip), ka mundësi që fjala shqipe "lek", e cila përdorej për të treguar "ligjin", nisi të keqkuptohej me kalimin e kohës dhe t'i vishej si emër i përveçëm një bashkëkohësi të Skënderbeut, duke formuar mitin e Lekë Dukagjinit si kodifikuesi themelor. Sidoqoftë, Kanuni nuk mbeti një entitet statik. Normat gojore pasuroheshin, ndryshoheshin dhe adaptoheshin ndër vite për t'iu përgjigjur realiteteve të reja ekonomike dhe zhvillimit shoqëror. Ky proces solli edhe dokumentimin e tij; ironikisht, siç zbulojnë arkivat e cituara nga Wikipedia e shqipes, botimi i parë i përmbledhur i kësaj të drejte zakonore u realizua pikërisht nga administrata osmane gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë.

E drejta zakonore nuk ka qenë ekskluzivitet i trevave veriore. Përkundrazi, është një fenomen organik thellësisht pan-shqiptar që ka operuar në forma të ndryshme bazuar te ndarja gjeografike. Përtej Kosovës, Shqipërisë së Veriut dhe viseve perëndimore të Maqedonisë së Veriut e Malit të Zi, e drejta dokesore u zhvillua edhe në jug të vendit. Ndërsa në veri qarkullonte thelbësisht "Kanuni", në toskëri mbizotëronte termi "venom" ose huazimi turk "adet". Raportimet tregojnë, siç listohet te Wikipedia e shqipes, ekzistencën e "Kanunit të Adetit" në Toskëri, "Adetit" në Çamëri, "Venomeve të Himarës" në zonën e Bregut, dhe rregulloreve thellësisht lokale si "Kanuni i Papazhulit" e "Shartet e Idriz Sulit" në Labëri. Edhe në zonat e Shqipërisë së Mesme, ligjet identifikoheshin me emra liderësh lokalë; Kanuni i zonës së Çermenikës, Bendës dhe Kurbinit njihej si "Kanuni i Mustë Ballgjinit". Kjo shumëllojshmëri termash ku përfshiheshin edhe fjalët turke (usull, sharte) e fjalët e pastra shqipe (udhë, rrugë) demonstron gjerësinë e këtij organizimi popullor. Një artikull nga portali Fjala vë në dukje pikërisht këtë fuqi organizative kur përshkruan se "Kanuni i Lekë Dukagjinit" ishte "gur themeli i ndërtimit të shtetit vetëqeverisës në Shqipërinë e Epërme", një provë se doket kishin forcën e një kushtetute shtet-formuese brenda zonave rebele.

Terminologjia ka qenë shpesh burim i betejave akademike e politike në Ballkan. Fjalëve rajonale "zakon" – i cili mban një rrënjë sllave për të nënkuptuar "ligj" apo "rregull" – iu shmangën qëllimisht linguistët si Eqrem Çabej. Wikipedia e shqipes thekson se studiuesit shqiptarë filluan ta promovonin termin "e drejtë dokesore" për të mbrojtur pastërtinë gjuhësore dhe për të neutralizuar propagandën e studiuesve jugosllavë, të cilët tentonin t'i lidhnin kanunet e veriut shqiptar me "Zakonikun e Dushanit" të vitit 1349. Përdorimi i fjalës "doket" – nga folja "me u dukë" – i shërbente kësaj mbrojtjeje për të përcaktuar me themel shqiptar mënyrën se si individi duhej të shfaqej e të sillej mes të njohurve e të huajve.

Zbatimi praktik i këtij botëkuptimi mbijetoi edhe kur u përball me regjime që synonin centralizimin total. Pasi mbajti në këmbë rregullin shoqëror në trevat e Vilajetit të Kosovës brenda Jugosllavisë mbretërore, Kanuni u sulmua pamëshirshëm nga shteti komunist në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore. Praktikat dokesore u suprimuan dhe u denoncuan publikisht, siç shënjon Wikipedia (shqip), si "zakone prapanike". Gjithsesi, gjenetika juridike e tij nuk ishte zhdukur, thjesht kishte rënë në letargji. Kur institucionet shtetërore e policore u shembën gjatë viteve '90, fshatrat e thella dhe zonat rurale iu kthyen të drejtës zakonore pothuajse instinktivisht. Ky refleks u bë dominues sidomos për rregullimin e së drejtës së pronës dhe rendit jetësor, duke demonstruar se doket e vjetra aktivizohen çdo herë kur drejtësia zyrtare lë vakume prapa saj.

Burimet:

• Wikipedia (shqip) — të dhënat mbi etimologjinë, debatet akademike gjuhësore dhe variantet e shumta krahinore
• Wikipedia (anglisht) — detaje mbi Sulltan Sulejmanin e Parë dhe unifikimin juridik përmes termit "Kanun"
• Fjala — referencë për konceptimin e Kanunit si akt thelbësor vetëqeverisës në Shqipërinë e Epërme

— Redaksia ZHURMA