Legjenda e Malit të Tomorrit: Baba Tomorri, Shpiragu dhe mali i shenjtë i Beratit

Mali i Tomorrit ngrihet mbi Beratin dhe Skraparin dhe arrin 2416 metra te Çuka e Partizanit, maja më e lartë e Shqipërisë qendrore. Për shqiptarët ai është mal i shenjtë në tri kuptime njëherësh: gojëdhëna e ka kthyer në një plak gjigant, Baba Tomorrin, që u ndesh me Shpiragun për Beratin; bektashinjtë ngjiten çdo gusht te tyrbja e Abaz Aliut në majën e tij; dhe poetët e Rilindjes e bënë fronin e perëndisë së shqiptarëve.

Përmbajtja4 pjesë

1. Legjenda
2. Vendi dhe e vërteta historike
3. Kuptimi
4. Burimet

Legjenda

Gojëdhëna e Shqipërisë së Mesme, siç e shënoi albanologu austriak Maximilian Lambertz (1882–1963) dhe siç e përmbledh Robert Elsie, e përfytyron Baba Tomorrin si një plak gjigant. Në këtë përfytyrim mjekra e bardhë i bie deri në brez, shqiponjat femra i qëndrojnë mbi shpatet e mbuluara me borë dhe erërat i shërbejnë si shërbëtorë. Burimet nuk pajtohen për numrin e shqiponjave: Lambertz flet për katër, fjalori i Manfred Lurkerit për dy. Sipas Lambertz-it, plaku i Tomorrit është mbetja e një perëndie të lashtë ilire.

Kush e shikon Shpiragun nga Berati i vëren brazdat që i zbresin shpateve si të gdhendura. Legjenda e di shpjegimin: janë plagët që i hapi kosa e Baba Tomorrit. Sipas rrëfimit, dy malet ishin dy gjigantë dhe Berati, qyteti në mes të tyre, ishte i Tomorrit. Plaku kishte për nuse të Bukurën e Dheut, që ditën e kalonte te e motra, e Bukura e Detit, dhe mbrëmjeve kthehej në mal e bartur nga era. Një ditë, kur Tomorri kishte mendjen vetëm te nusja, Shpiragu u lëshua fshehtas drejt Beratit për t'ia marrë. Shqiponjat e lajmëruan plakun. Ai e nisi së pari nusen me Erën e Lindjes te e motra, që të ishte e sigurt, pastaj hipi mbi mushkë dhe i doli përpara kundërshtarit me kosën në dorë. Shpiragu iu kundërvu me topuz dhe ia la Tomorrit gjurmët në trup, por e humbi ndeshjen. Fundi i gojëdhënës është i zymtë: të dy gjigantët mbetën të vrarë nga njëri-tjetri, kurse vajza, duke i qarë, u mbyt në lotët e saj. Prej atyre lotëve, thotë legjenda, rrjedh lumi Osum. Pranë fshatit Sinjë, thuhet, ka mbetur edhe gjurma e thundrës së mushkës së plakut.

Mbi të njëjtën majë bektashinjtë rrëfejnë legjendat e tyre. Sipas traditës së tyre, Abaz Aliu, flamurtari i Qerbelasë, erdhi me kalë të bardhë për ta shpëtuar Shqipërinë nga barbarët dhe kthehet në Tomorr çdo vit, nga 20 deri më 25 gusht. Një gojëdhënë tjetër shpjegon se si u bë mali varri i tij i dytë, dhe këtu burimet ndryshojnë në hollësi: sipas Robert Elsie-t, Haxhi Bektashi, kur pa pelegrinë të krishterë që ngjiteshin në mal më 15 gusht, shkoi në Qerbela, mori një eshtër krahu nga varri i Abaz Aliut dhe e hodhi mbi majën e Tomorrit; në variantin që shënoi Margaret Hasluck, siç e sjell Wikipedia shqip, ishte Haxhi Babai ai që solli nga Qerbelaja një dorë të shenjtorit. Edhe Kryegjyshata Botërore Bektashiane e lidh varrin simbolik me Haxhi Babain, që sipas saj erdhi në Tomorr në shekullin XV nga teqeja e Haxhi Bektashit. Kryegjyshata numëron edhe gjurmë të Abaz Aliut nëpër Skrapar: dorën e tij në shkëmb afër Bargullasit dhe gjurmë të tjera në Novaj, Kajcë, Rodhes dhe Taroninë; Wikipedia shqip flet edhe për gjurmë të kalit të tij.

Vendi dhe e vërteta historike

Emri i malit është i lashtë. Ilirët e quanin Tómaros, një emër që gjuhëtarët e lidhin me një rrënjë indoevropiane me kuptimin «i errët»; autorët bizantinë e shkruanin Tmoros. Eqrem Çabej vuri re se emri i fshatit Mbrakull (Vrakull) në rrëzë të malit rrjedh nga latinishtja oraculum, një shenjë se në lashtësi atje mund të ketë pasur një orakull.

Kulti i malit është dëshmuar nga vëzhgues të huaj. Piktori anglez Edward Lear, që udhëtoi nëpër Shqipëri më 1848, e quajti «gjiganti Tomohr» dhe e skicoi nga brigjet e Osumit, me kalanë e Beratit në largësi. Etnologia angleze Margaret Hasluck, që u ngjit në majë më 1930, shënoi se beja për Baba Tomorrin mbahej më e fortë se betimi mbi Ungjill a Kuran; Robert Elsie shton se të krishterë e myslimanë betoheshin njësoj për malin dhe se atje bëheshin flijime kafshësh, kohë përpara se tyrbja e Abaz Aliut të lidhej me të. Arthur Bernard Cook, në studimin e tij për Zeusin, përmend flijimin e një demi të bardhë nga banorët vendas. Për të krishterët mali i takon Shën Mërisë dhe ngjitja bëhet më 15 gusht, ditën e Fjetjes së saj; për bektashinjtë pelegrinazhi mbahet nga 20 deri më 25 gusht (teksti i Wikipedia-s shqip sipas Bulos e vendos edhe pelegrinazhin bektashi më 15 gusht, por Kryegjyshata dhe Elsie japin 20–25 gusht).

Për tyrbenë e Abaz Aliut burimet nuk pajtohen. Sipas Robert Elsie-t, ndërtesa e vogël dymbëdhjetëkëndëshe në majën jugore u ngrit ose u rindërtua në fillim të viteve 1880, kur urdhri bektashi po merrte karakter kombëtar shqiptar, ndërsa pohimi se mauzoleu ekzistonte që më 1620 mbetet i paverifikuar. Kryegjyshata Botërore Bektashiane e çon themelimin e varrit simbolik në shekullin XV. E dokumentuar është historia e mëvonshme: një dervishije prej guri me dy dhoma u ndërtua më 1908–1909 dhe u dogj nga andartët grekë në pranverën e vitit 1914, siç e shënoi gazetari britanik Joseph Swire, që e vizitoi vendin më 1930; teqeja e re e Kulmakut u ngrit më 1916 (sipas Kryegjyshatës, në vitet 1915–1916) nga dervish Iljaz Vërzhezha. Më 1967 regjimi komunist i shkatërroi edhe tyrben, edhe teqenë, me pretekstin se maja i duhej ushtrisë; teqeja u rindërtua më 1992 dhe tyrbja më 2008. Sot tyrbja është monument kulture, dhe pelegrinazhi i gushtit ka faqen e vet: Tomorri dhe pelegrinazhi.

Edhe Shpiragu i legjendës është mal i vërtetë: një masiv gëlqeror 1198 metra i lartë, rreth pesë kilometra nga qendra historike e Beratit. Shpatet e tij verilindore janë gërryer nga përrenj paralelë, pothuajse në largësi të barabartë nga njëri-tjetri, dhe prej tyre populli e quan «Mali me vija». Në skajin e tij veriperëndimor, te fshati Sinjë, dalin burime karstike. Brazdat e legjendës, pra, janë gjeologji e lexuar me sy rrëfimtari.

Kuptimi

Sipas studimit të Jorgo Bulos (Perla, 1997), siç e riprodhon Wikipedia shqip, kulti i Tomorrit është një kult pagan i majave të larta që i mbijetoi ndërrimeve fetare: vendi i pelegrinazhit mbeti po ai, ndryshoi vetëm veshja, herë e krishterë, herë islame. Pikërisht këtë bërthamë e morën rilindësit. Kostandin Kristoforidhi i vuri rrëfimit «Gjahu i malësorëve» (1884) nëntitullin «Hieja e Tomorit», që ai vetë e shpjegonte si «Perëndia e Tomorit». Naim Frashëri e solli zanën e malit në Tomorr te «Bagëti e bujqësia» (1886), ku i lutet të mbrojë fusharakët dhe malësorët njësoj, dhe më 1890, te «Luletë e verësë», shkroi vargjet e njohura:

Abas Aliu zu’ Tomorë,
Erdhi afër nesh,
Shqipëria s’mbet e gjorë,
Se Zoti e desh.

Andon Zako Çajupi i vuri përmbledhjes së tij kryesore, botuar në Kajro më 1902, titullin «Baba-Tomorri»; vjersha me të njëjtin emër është një dialog me malin, që flet si dëshmitar i historisë dhe si orakull i së ardhmes. Përgjigjja e malit te Çajupi është porosia e gjithë mitit:

Kombi tuaj s’vete mbarë
se besët u kanë ndarë.
Besa e bashkon njérinë:
Ju pse e ndani perëndinë?

Sipas Bulos, feja, që për popujt e tjerë të Ballkanit ishte faktor bashkimi, për shqiptarët e ndarë në disa besime ishte faktor përçarjeje; prandaj romantikët kërkuan një mit kombëtar dhe e gjetën te Skënderbeu dhe te Tomorri. Beja për Baba Tomorrin, shënon Lurker, dëgjohet edhe sot.

Burimet

• Tomorr, Baba Tomor dhe Maximilian Lambertz, Wikipedia (anglisht), me referencat te Elsie, Hasluck, Lurker, Cook, Çabej.
• Mali i Tomorit, Wikipedia (shqip), tekst që ndjek Jorgo Bulon, «Mali i shenjtë i Tomorrit. Nga kulti pagan te miti romantik», Perla 4/1997.
• Abaz Aliu dhe Tyrbja e Abaz Aliut, Wikipedia (shqip).
• Robert Elsie, «Baba Tomor», sipas Maximilian Lambertz, Die Mythologie der Albaner (1973).
• Mali Tomorr dhe gjurmët e Abaz Aliut, Kryegjyshata Botërore Bektashiane.
• Abbas Ali Türbe dhe Shpirag, Wikipedia (anglisht).
• Andon Zako Çajupi, «Baba Tomori», Wikisource.
• Edward Lear, Journals of a Landscape Painter in Albania (1851), archive.org.