Qosja, Kadare, Rugova — treshja mbyll rrethin

Kur Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës u mblodh të premten në sesion komemmorativ për Rexhep Qosjan, ajo nuk po nderonte thjesht një shkrimtar. Po mbyllte — me ritet e nderit akademik — treshen e madhe të mendimit shqiptar të shekullit XX: Rexhep Qosja, Ismail Kadare, Ibrahim Rugova. Tre figura që shpesh ishin në përplasje, por që bashkë formësuan mënyrën si shqiptarët e kuptojnë veten dhe kombin e tyre.

Kadare u nda nga jeta në korrik të vitit 2024. Rugova u shua në mars të vitit 2006. Qosja iku të enjten, me 23 prill 2026, në moshën 89-vjeçare. Treshja u mbyll.

Tre trajektore; një brez

Tre mënyra për t'i rezistuar asimilimit dhe mohimit.

Kadare zgjodhi penën romaneske si mburojë — romanet si Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur (1963) dhe Kronikë në Gur (1971) bartën gjuhën shqipe dhe shqiptarinë në bibliotekat botërore, në gjuhë që pushteti serb nuk mund t'i mbyllte. Rugova zgjodhi rrugën e rezistencës paqesore — formimin e shtetit nën hije, me shkolla paralele, me Lidhjen Demokratike të Kosovës si bërthamë politike. Qosja zgjodhi debatin: analizën e pamëshirshme, polemikën që nuk lëshonte peng, aktin intelektual si mbrojtje kombëtare.

Qosja shkroi Porosinë e Madhe (1986) — studim monumental mbi Naim Frashërin dhe Rilindjen Kombëtare. Shkroi Zëdhënësi i Popullit të Ndaluar (1991) — titull që ishte njëkohësisht analizë dhe deklaratë. Drejtoi Institutin Albanologjik të Prishtinës, mësoi breza studentësh, e kishte guximin t'u fliste serbëve — në Novi Sad të vitit 1985 — pikërisht në gjuhën e tyre, për shtypjen që ushtrohej mbi shqiptarët, jo nga frika, por nga nevoja që çdo gjë të kuptohej pa perde. Ishte njëri prej arkitektëve intelektualë të pozicionit shqiptar në konferencën e Rambujesë në vitin 1999.

Kryetarja e ASHAK-ut, Justina Shiroka Pula, e quajti Qosjan "zë i fuqishëm i arsyes kritike dhe mbrojtës i palëkundur i së vërtetës — institucion në vete." Akademia e Shkencave e Shqipërisë, me anë të sekretares shkencore Anila Hoda, e cilësoi atë "erudit i rrallë, personalitet i jashtëzakonshëm i kulturës mbarëshqiptare." Dy akademitë, dy shtetet, një zë ngushëllimi. Kjo bashkësi nuk ndodh shpesh.

Çfarë zbuloi momenti

Emisionin Rubikon të Klan Kosovës, të enjten mbrëma, e pushtoi pyetja: A ka sot në Kosovë figura me ndikim të tillë?

Pyetja ngeli e hapur.

Treshja nuk kishte qenë monolite. Mes tyre kishte polemikë të ashpër. Qosja nuk e pranonte Rugovën si president të Kosovës — e konsideronte zgjidhjen paqesore si lëshim të pretendimit kombëtar. Mes Qosjas dhe Kadaresë debati për çështjen shqiptare, për raportin me komunizmin dhe Perëndimin, shpesh u kthye publik dhe konfliktal. Por pikërisht ky debat — sado i egër — ishte shenjë shëndetit intelektual: ekzistonte një sferë publike ku tri mendjet e mëdha rridhnin kundra njëra-tjetrës pa u ndalur.

Kur treshja mbylli rrethin, u mbyll edhe ajo sferë specifike. Ish-kryeministri Bajram Kosumi, duke folur në T7, e formuloi si diagnozë: "Cilit kolos, pushteti ynë i doli hakësh? Çfarë bëri qeveria për Adem Demaçin, Adem Jasharin, Rexhep Qosjen, pos ligjit për ish-presidentin Rugova?"

Çfarë është në rrezik

Kosova ka ASHAK-un. Ka Institutin Albanologjik. Ka universitete. Por ajo që treshja kishte — figura publike me autoritet moral transpartiak, të cilat mund t'i flisnin të gjithë shqiptarëve pa mandat partiak — kjo është ajo që tani zbehet pa zëvendësuese të qartë.

Nuk është thjesht çështje brezash. Është çështje institucionale: shteti nuk kishte ndërtuar mekanizmat për të gjeneruar dhe mbajtur gjallë intelektualë publikë të këtij kalibri. Kosumi e tha hapur; ASHAK-u e nënkuptoi me qetësinë e ceremonisë: shteti festoi pas vdekjes, por nuk investoi gjatë jetës.

Qosja e dinte këtë. Amanetin e tij — të varrosej pa ceremoni shtetërore, pa rituale — e shkroi jo si hidhërim personal, por si diagnozë e fundit. Dhe diagnoza ngelet edhe pas tij.

Burim: Klan Kosova (Rubikon), Gazeta Express (ASHAK), Gazeta Express (Kosumi)

— Redaksia ZHURMA