Qosja 1992: orë historie në Institutin Albanologjik

Ndërsa salla e Kuvendit në Tiranë mbante të enjten një minutë heshtje për ndarjen nga jeta të Rexhep Qosjes — edhe pse opozita mungonte dhe ritualet zyrtare rridhnin të parashikueshme — një raportim i vjetër i gazetës Bujku, i rizbuluar nga Çlirim Qeriqi për lajmi.net, ofron një portret tjetër të akademikut: jo figurë e veshur me panegjirikët e sotëm, por zë i gjallë në një kohë të pushtuar.

Momenti

Më 3 nëntor 1992, në Institutin Albanologjik të Prishtinës, Shoqata e Historianëve të Rinj të Kosovës organizoi një “orë përkujtimore historiko-letrare” për trevjetorin e rënies së Afrim Zhitisë dhe Fahri Fazliut — dy aktivistë të Lëvizjes Popullore për Republikën e Kosovës që u vranë më 2 nëntor 1989 në Kodër të Diellit. Në foltore: akademik Rexhep Qosja dhe Hashim Thaçi — ky i fundit atëherë jo president e jo kryeministër, por lider studentor. Pas një minute heshtjeje, Qosja mbajti fjalën që gazeta Bujku e regjistroi fjalë për fjalë.

Fjalët

“Sot jemi të pushtuar, por jo edhe të përkulur e të nënshtruar; të brengosur, por jo edhe të dëshpëruar, sepse, sado e vështirë të jetë, populli di dhe do ta gjejë rrugën drejt lirisë” — ky ishte amaneti i akademikut në një sallë që atëherë funksiononte si një prej pak forumeve publike të Kosovës paralele. Sipas Bujkut, Qosja tha se dy dëshmorët “u vranë me qëllim që të vritej ideali i lirisë dhe i pavarësisë”, por “nuk ka armë, polici e ushtri që mund të vrasë gjakimin e popullit drejt lirisë”.

Çfarë tregon ky moment

Kjo foto arkivore e nxjerrë nga 1992-shi nuk është thjesht kuriozitet biografik. Ajo kujton diçka të harruar në përkujtimet e sotme: Instituti Albanologjik, gjatë viteve 1990, nuk ishte vetëm institucion kërkimor. Ishte foltore e një shteti paralel, një nga ato vende ku inteligjenca e Kosovës — e përjashtuar nga universiteti, e larguar nga mediat serbe — e kishte ende të drejtën të fliste publikisht. Qosja ishte ndër ata që e shfrytëzuan këtë të drejtë jo për shkencë të pastër, por për akte civike: përkujtime, orë historie, fjalë mbi dëshmorë.

Në një kohë kur portretet tona publike të akademikëve përmblidhen në tituj dhe vëllime, Qosja i 1992-shit ka formë tjetër — një burrë në foltore, përballë historianëve të rinj, pranë një studenti-lider që s’dihej ende se ku do të arrinte, në një institucion që vet ishte nën presion. Nuk ishte as “kolos i mbarëshqiptarisë”, as “mendja më prodhimtare ndër shqiptarë” që e emërtuan dje — ato tituj vijnë pas. Ai ishte thjesht dikush që mori fjalën në një sallë ku duhej fjala.

Çfarë rrezikohet

Kur figura të tilla ndahen nga jeta, rrezikohen tri gjëra njëkohësisht. E para: kujtesa e institucioneve që i mbajtën të gjallë. Sa njerëz sot e mbajnë mend se Instituti Albanologjik pati kohë kur ishte edhe foltore politike, jo vetëm vend fjalorësh e konferencash? E dyta: arkiva. Raportimi i Bujkut, që na lejon të dimë çfarë tha Qosja atë ditë, është rast i rrallë ku një gazetë e viteve ’90 ka mbijetuar e lexueshme; shumica e asaj krijimtarie mediatike lokale është shpërndarë nëpër kasone dhe nëntoka pa katalog. E treta: brezi. Në foltoren e 1992-shit ishin dy breza — Qosja dhe Thaçi. Njëri tashmë është varrosur. Tjetri është në Hagë. I treti nuk ka ardhur ende.

Ngushëllimi nuk është ritual. Është kërkim arkivor. Çdo orë historie si ajo e nëntorit 1992, që mbetet e panjohur ose e pakatalogizuar, është pjesë e Qosjes — dhe e brezit të tij — që vdes me të jo vetëm dje, por vazhdimisht.

Burim: lajmi.net, raportimi i plotë

— Redaksia ZHURMA