Abaz Hoxha, autori i Enciklopedisë së kinemasë shqiptare, ndahet nga jeta

Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit njoftoi sot, 1 maj 2026, ndarjen nga jeta të Abaz Hoxhës — studiuesit dhe arkivistit që i dedikoi gjithë ekzistencën dokumentimit të filmit shqiptar. Vetëm pak muaj më parë, në dhjetor 2025, shteti shqiptar i kishte dhënë Urdhrin e Skënderbeut. Tani ai është larguar pa pasues të shpallur.

Njeriu që mbajti gjallë kujtesën e ekranit shqiptar

Abaz Hoxha nuk ishte thjesht historian. Ishte njeriu i rrallë që e kuptoi se kujtesa institucionale nuk mbijetohet vetë — duhet dikush ta mbajë me duar. Dhe ai e mbajti për dekada.

Vepra e tij kryesore është Enciklopedia e parë e Kinematografisë Shqiptare — vepër reference pa precedent, e cila sistematizoi historinë e ekranit shqiptar nga fillimet e tij e deri në ditët moderne. Mbi këtë themel ai ndërtoi 23 libra të tjera: analiza, monografi, retrospektiva mbi regjisorë, aktorë dhe filma të periudhave të ndryshme. Korpusi i tij studimor mbetet i vetmi i llojit të vet në kulturën kinematografike shqiptare.

Për 17 vite me radhë, Hoxha drejtoi Arkivin Qendror Shtetëror të Filmit — institucioni ku ruhen negativet, dokumentet dhe trashëgimia vizuale e kinemasë kombëtare. Nuk ishte post administrativ. Ishte misioni i dikujt që e dinte se çfarë humbiste kur celuloidet kalbën dhe emrat nuk u kataloguan. Ai luftoi me mjetet e veta kundër harresës.

Shteti e vlerësoi vonë, por e vlerësoi: Urdhri i Skënderbeut i dhuruar në dhjetor 2025 ishte njohje zyrtare e një karriere që nuk kishte nevojë për konfirmim — veprat e tij flasin vetë.

Çfarë zbulon ky moment

Institucionet shqiptare kanë zakonin e shpërblimit simbolik të figurave pak para se t'i humbasin. Kjo nuk është gjithmonë cynizëm — nganjëherë është thjesht vonesa me të cilën burokracia i njeh vlerat reale. Por zbraz një pyetje praktike: Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit, që Hoxha e ndërtoi dhe drejtoi për gati dy dekada, a ka sot pasardhës të trajnuar? A janë 23 librat e tij të disponueshme në bibliotekat publike dhe të digjitalizuar? A ka trashëgimtar institucional të metodës dhe vizionit të tij?

Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit shprehu "ngushëllimet më të sinqerta për familjen, të afërmit dhe komunitetin e artistëve dhe studiuesve." Kjo është forma e duhur. Thelbi do të matet me atë çfarë ndodh me arkivin tani.

Deri në mbyllje të këtij artikulli, Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit ka bërë publik vetëm mesazhin e ngushëllimit, pa dhënë informacion rreth planit të trashëgimisë institucionale të Arkivit Qendror Shtetëror të Filmit.

Çfarë rrezikohet

Kinematografia shqiptare ka kaluar dekada të errëta: censura komuniste, shkatërrimi i infrastrukturës kulturore gjatë tranzicionit, financimi kronikishtë i pamjaftueshëm. Hoxha e dinte sa e brishtë ishte ajo trashëgimi. Kur ik njeriu-institucion — ai që njeh çdo foto, çdo filmë, çdo emër, çdo datë jo nga skedat por nga kujtesa e gjallë — iku edhe ajo njohuri. Nuk ka libër që e kapë të gjithë atë çfarë bartet me gojë brenda një institucioni, nëpërmjet raporteve informale, lidhjeve ndërinstitucionale, kujtimeve të drejtpërdrejta.

Abaz Hoxha la 23 libra dhe një enciklopedi. La 17 vite punë arkivore. Por la edhe pyetjen: kush e vazhdon?

Burim: BoldNews, ATSH, JavaNews

— Redaksia ZHURMA