Telegramet e Rambujesë — Qosja siç e ruajti arkivi amerikan

Në të njëjtën ditë kur u njoftua ndarja nga jeta e Rexhep Qosjes, historiani Bejtullah Destani botoi në Koha.net një korpus të jashtëzakonshëm: pesë telegrame të deklasifikuara të Departamentit të Shtetit të SHBA-së që regjistrojnë fjalët e Qosjes në Rambuje, në shkurt 1999, dhe në Këln, në qershor 1999. Në orët më të rënda diplomatike të popullit të Kosovës, zëri i tij ishte shkruar — jo nga ne, por nga një sekretari e huaj. Sot, kur autori hesht, e flet arkivi.

Kush ishte, çfarë na la

Qosja (1936–2026), akademik i ASHAK-ut, drejtues për gati një dekadë i Institutit Albanologjik të Prishtinës, autor i romanit Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974), i tre vëllimeve të Historisë së letërsisë shqipe — Romantizmit (1984–1986) dhe i polemikës që ndau një brez, Strategjia e bashkimit shqiptar (1998). Vepra e tij kritike ngriti letërsinë e rilindësve në objekt të një analize të rreptë strukturore; polemika e tij me Kadarenë mbi identitetin evropian të shqiptarëve mbeti debati kulturor më i ashpër i dekadës së tretë pas komunizmit.

Çfarë zbulon momenti

Telegramet e botuara — rastet M-2017-11760 dhe M-2017-11766, të deklasifikuara më 18 maj 2018 — ruajnë atë që ne e kemi të vështirë ta ruajmë. Më 20 shkurt 1999, në mëngjes, Qosja i kujtoi sekretares Madeleine Albright në Kështjellën e Rambujesë se “Kosova vuan nga një marrëveshje e padrejtë e bërë 85 vjet më parë”. Atë pasdite, në takimin e Grupit të Kontaktit, së bashku me Hashim Thaçin, Ibrahim Rugovën dhe Veton Surroin, ai formuloi të drejtën e qytetarëve të Kosovës për t’u shprehur “lirshëm dhe demokratikisht për statusin e tyre”. Një ditë më pas, kur presioni amerikan kërkoi pranimin e marrëveshjes së ndërmjetme, ai foli për një paqe që “do të qëndronte përgjithmonë”. Në Këln, më 8 qershor 1999, paralajmëroi rrezikun e institucioneve paralele pas çlirimit — dualitetin që e quajti “absurd dhe të patolerueshëm”.

Asnjëra nga këto fjalë nuk na arriti përmes një arkivi kombëtar. Na arriti sepse një zyrtar amerikan i regjistroi, sepse një kërkues shqiptar i diasporës i kërkoi përmes procedurave të deklasifikimit të FOIA-s, dhe sepse Koha e botoi në ditën e vdekjes. Tre hallka — ku mungon një.

Ku është hallka jonë

ASHAK-u publikoi nekrologjinë e tij solemne. Kuvendi i Kosovës mbajti një minutë heshtje; U.D. Presidentja Albulena Haxhiu ka shpallur të premten ditë zie shtetërore dhe hap Librin e Zisë. Kuvendi i Shqipërisë nderoi akademikun me një moment solemn nga Niko Peleshi. Kurti shkroi gjatë; Berisha pranoi “mospajtime” por e quajti kolos. Këto janë rite — të drejta, të domosdoshme, por rite.

Një rit nuk është një arkivë. Institutin Albanologjik — të cilin Qosja e drejtoi për gati një dekadë — nuk e kemi parë ende të njoftojë një botim kritik të plotë të veprave të tij. Korrespondenca e tij akademike është e shpërndarë. Ndërhyrjet politike nga Bujku i viteve ’90, polemika me Kadarenë, esetë e botuara në Rilindjen dhe te shtypi i diasporës — asnjëra prej tyre nuk ekziston si fond i katalogëzuar, i skanuar, i qasshëm për studiuesin e ri nga Prishtina a Tirana. Amaneti i tij për një varrim pa politikanë e pa media është një kërkesë e ashpër, por edhe e padrejtë ndaj atyre që duhet të punojnë me trashëgiminë: se politika nuk mund t’i prekë, por puna mund t’i gërmojë.

Çfarë vihet në rrezik

Kur ikin kolosë të këtij brezi, zbulojmë boshllëqet. Botimi i Destanit në Koha është vetë një paralajmërim: kjo punë ra mbi shpatullat e një kërkuesi individual, që punon me dokumente të një shteti të huaj. Nuk ra mbi institucionet që republika i financon. S’ka ndonjë të keqe të huazosh kujtesën; ka një të keqe të mbështetesh te ajo.

Java që vjen do të mbushet me ceremoni. Është e drejtë që të jetë kështu. Por ceremonia nuk është puna. Puna është: një botim i plotë kritik i ASHAK-ut; një finding aid i Institutit Albanologjik; një korpus i dixhitalizuar i ndërhyrjeve të Qosjes në periodikët shqiptarë të viteve ’90. Vetë Qosja argumentoi për dekada se një popull pa institucione është një popull në mëshirë të arkivave të tjerëve. Kishte të drejtë. Prova nëse e dëgjuam fillon sot.

Burim: Koha

— Redaksia ZHURMA