Kalaja e Krujës: shkëmbi ku Skënderbeu theu tri rrethime osmane

Fortesa mbi shkëmbin e Krujës, kryeqendra e Skënderbeut, u qëndroi tri rrethimeve osmane dhe ra më 1478, dhjetë vjet pas vdekjes së tij.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Kalaja e Krujës ngrihet mbi një kreshtë shkëmbore në krye të qytetit të Krujës, rreth 20 kilometra në veri të Tiranës. Fortesa u ngrit në shekujt V–VI, u bë kryeqendra e Skënderbeut pas vitit 1443 dhe u qëndroi tri rrethimeve osmane: më 1450, më 1466–1467 dhe sërish më 1467. Osmanët e morën vetëm më 16 qershor 1478, pas më shumë se një viti bllokade, dhjetë vjet pas vdekjes së tij. Sot është monument kulture i kategorisë së parë.

Shkëmbi i Kalasë së Krujës me kullën e lashtë të vrojtimit dhe muret, ndërtesa e muzeut me kulla në të djathtë dhe shtëpitë e qytetit në shpat, nën qiell blu — Kalaja e Krujës me kullën e sahatit mbi shkëmb dhe muzeun brenda mureve · Foto: AgronBeqiriPh / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: AgronBeqiriPh Licenca: CC BY-SA 4.0

Ku ndodhet

Qyteti i Krujës shtrihet në këmbë të Malit të Krujës, ndërsa në jug e në perëndim të tij hapet fusha e lumit Ishëm. Kalaja zë pikën më të lartë të qytetit, rreth 557 metra mbi nivelin e detit, mbi një kreshtë shkëmbi të ndarë nga mali. Pjesa më e lartë u ndërtua si redutë dhe seli e zotit feudal; rreth e rrotull kalanë e mbrojnë shkëmbinj të thepisur, ku nuk mund të ngjitet njeri.

Piktori anglez Edward Lear, që e vizitoi Krujën më 29–30 shtator 1848, shkroi se shkëmbi, me kalanë e rrënuar që dilte mbi të, zotëronte fushën e gjerë «nga Shkodra drejt Durrësit».

Historia

Lashtësia. Në kohët antike krahina e Krujës banohej nga fisi ilir i albanëve, dhe qyteti ndodhet pranë vendbanimit ilir të epokës së hekurit në Zgërdhesh. Disa studiues e kanë njësuar Albanopolin, qendrën e albanëve, me Zgërdheshin, të tjerë me vetë Krujën. Kodra ka shenja banimi qysh në shekullin III p.e.s., sipas gërmimeve të vitit 1978.

Shekujt V–IX. Fortesa u ngrit në shekujt V–VI të erës sonë. Varrezat e asaj kohe kanë nxjerrë sende veshjeje dhe armë, shenja varrimesh të pasura, dhe në afërsi të fortesës gërmimet kanë nxjerrë në dritë një nekropol të gjerë të kulturës arbërore. Emri përmendet për herë të parë si Kroai në dokumente bizantine të fillimit të shekullit IX, kur qyteti ishte edhe qendër peshkopale; latinishtja mesjetare e njihte si Croia.

Shteti i Arbrit dhe Topiajt. Më 1190 Kruja u bë kryeqendra e Principatës së Arbrit, e themeluar nga Progoni i derës së Progonëve. Më vonë hyri në Mbretërinë e Arbërisë, dhe më 1363 Karl Topia e përfshiu në principatën e tij. Pas vitit 1389 Topiajt e humbën gradualisht qytetin, i cili deri më 1395 kishte rënë nën vasalitet osman. Niketa Topia e mori sërish në fillim të shekullit XV, por osmanët e rimorën më 1415.

Kryeqendra e Skënderbeut. Një regjistër osman i fillimit të viteve 1430 e shënon Krujën si njësi administrative të qeverisur nga një subash (qeveritar osman). Gjatë kryengritjes së viteve 1432–1436 Andrea Topia e rrethoi qytetin pa sukses. Sipas historianit Halil İnalcık, rreth vitit 1438 subashi i Krujës ishte vetë Skënderbeu, «Iskender Beu, i biri i Gjonit». Më 28 nëntor 1443 Skënderbeu e mori kalanë duke mashtruar subashin me një letër të falsifikuar të sulltanit dhe po atë ditë ngriti flamurin. Më 1444 Skënderbeu e përfshiu Krujën në Lidhjen e Lezhës.

Tri rrethimet. Më 1450 sulltan Murati II, bashkë me princin Mehmet, e rrethoi Krujën. Brenda mureve komandonte Vrana Konti, ndërsa Skënderbeu sulmonte kampet dhe karvanët osmanë nga jashtë. Burimet nuk pajtohen për numrat: për garnizonin e Vrana Kontit jepen 4.000 burra; një burim tjetër flet për vetëm 1.500–2.000 ushtarë të Lidhjes nën Kontin dhe Skënderbeun, ndërsa një vlerësim tjetër e çon ushtrinë e Skënderbeut në rreth 15.000. Për osmanët Edward Gibbon jep rreth 100.000, vlerësimet moderne disa dhjetëra mijë. Murati e hoqi rrethimin më 26 tetor dhe vdiq në Edrene në dimrin 1450–1451.

Rrethimi i dytë zgjati nga qershori 1466 deri më 23 prill 1467. Sipas Marin Barletit, garnizoni kishte 4.400 burra nën Tanush Topinë. Komandanti osman Ballaban Badera u vra dhe Skënderbeu hyri sërish në Krujë. Po atë vit Mehmeti II erdhi përsëri dhe Kruja u rrethua për herë të tretë, pa u marrë.

Rënia. Pas vdekjes së Skënderbeut, në janar 1468, Kruja u mbrojt si fortesë venedikase, ndërsa ushtarë dhe fisnikë shqiptarë vazhduan të merrnin pjesë në luftime. Bllokada osmane nisi në pranverën e 1477-s. Më 6 shtator 1477 një ushtri venedikase-shqiptare, ku ishte edhe Nikollë Dukagjini, i dëboi osmanët nga kampi, por u shpartallua kur ata u kthyen ndërsa trupat e saj plaçkitnin; komandanti venedikas Francesco Contarini u vra. Uria e mundi garnizonin: Kruja u dorëzua në mes të qershorit dhe osmanët e morën më 16 qershor 1478. Për fatin e mbrojtësve burimet ndryshojnë: kronisti osman Tursun Beu shkruan se u vranë, ndërsa historiani Machiel Kiel vëren se në shkurt 1479 Senati i Venedikut ende negocionte lirimin e venedikasve të burgosur pas rënies së kalasë.

Akçahisari osman. Në administratën osmane Kruja njihej si Akçahisar, «kështjella e bardhë». Osmanët e riparuan fortesën, e bënë qytetin qendër kazaje dhe ndërtuan brenda mureve një xhami dhe një hamam. Tërmeti i vitit 1617 e dëmtoi rëndë fortesën. Xhamia e Fatih Sulltan Mehmetit, e përfunduar rreth vitit 1481, u dëmtua më 1831 dhe u rindërtua nën Mahmudin II; minarja e saj u rrëzua nga një stuhi më 1917. Sipas një burimi, ndërtesa ishte më parë kishë e kthyer në xhami; një tjetër e paraqet si xhami të ngritur pas pushtimit. Brenda mureve u ngrit më pas Teqja e Dollmës: sipas Robert Elsie, në vitin 1193 të Hixhrit (1779–1780), nga Adem Aga Toptani; një burim tjetër e vendos ndërtimin më 1789–1799 dhe ia atribuon familjes Dollma.

Epoka moderne. Më 1848 Lear vizatoi shkëmbin e kalasë dhe kullën e sahatit. Kalaja u shpall monument kulture me një vendim të Institutit të Shkencave, botuar në Gazetën Zyrtare më 16 tetor 1948; shpallja u përsërit më 1963 dhe më 1973. Në fillim të viteve 1980 brenda saj u ngrit Muzeu Kombëtar «Gjergj Kastrioti Skënderbeu».

Legjenda

Sipas një legjende të lidhur me rrethimin e 1450-s, një natë Skënderbeu nxori një tufë dhish me qirinj të ndezur në brirë. Osmanët e morën për sulm dhe u nisën drejt tyre, kurse Skënderbeu i goditi nga pas. Gojëdhëna thotë se përkrenarja e tij me kokë dhie e kujton këtë dredhi. Një rrëfim tjetër nuk qëndron: Marin Barleti shkroi se Murati II vdiq nga sëmundja nën muret e Krujës, por sulltani vdiq në Edrene më 1451.

Një kambanë bronzi e vitit 1462, me dy monograme, që dikur ishte në koleksionin e Shtjefën Gjeçovit, thuhet se përdorej në fushatat e Skënderbeut për të thirrur ushtarët në luftë dhe për të festuar fitoret. Sipas shënimeve të Gjeçovit, ajo vinte nga kambanorja e kishës së Shën Ndreut në Krujë. Sot ruhet në Muzeun Kombëtar «Gjergj Kastrioti Skënderbeu».

Çfarë ruhet sot

Muret. Muret përshkruajnë një elips rreth 804 metra të gjatë, që rrethon afro 2,5 hektarë.
Kulla e vrojtimit dhe e sahatit. Faza e parë e saj i përket shekujve XI–XII, ndoshta edhe më herët. Muratura e shekujve XIII–XIV është ngritur me teknikën e kloazonit, dhe pas tërmetit të 1617-s kulla u kthye në kullë sahati. Ka dy hyrje, gjë e rrallë për kullat e sahatit. U dëmtua nga tërmeti i 15 prillit 1979 dhe u restaurua më 1981. Kullën e përmend edhe Edith Durham në veprat e saj.
Hamami. Ndodhet në skajin jugperëndimor, pranë teqesë. Ka katër mjedise dhe një sterë uji, dhe është monument i kategorisë së parë që nga viti 1973.
Xhamia e Fatihut. Prej saj kanë mbetur vetëm pjesët e poshtme të mureve dhe minares.
Teqja e Dollmës. Brenda saj ndodhet varri prej mermeri i Adem Aga Toptanit, dhe teqeja është monument i kategorisë së parë që nga viti 1973.
Muzeu Etnografik. Është vendosur në anën jugore, në një shtëpi të tipit të shekullit XIX, dhe është gjithashtu monument i kategorisë së parë.
Statusi. Kalaja e Krujës është monument kulture i kategorisë së parë në listën e Institutit Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore për Qarkun e Durrësit.