Java e Albanologjisë: Si e sheh Prishtina historinë shqiptare përballë Europës

PRISHTINË — Në sallat e Institutit Albanologjik, në orën 10:00 të mëngjesit të 20 majit 2026, nisi sesioni i Historisë i edicionit të shtatëmbëdhjetë të konferencës shkencore "Java e Albanologjisë". Tema bosht: "Historiografia shqiptare përballë historiografisë evropiane". Botasot.info raportoi se në punime merrnin pjesë studiues, historianë dhe albanologë nga vendi dhe rajoni — një formacion që tregon se Prishtina e sheh veten si qendër jo vetëm kombëtare, por rajonale të diskutimit për të shkuarën shqiptare.

<

Pse ka rëndësi

• "Java e Albanologjisë" mbahet çdo vit në Prishtinë dhe konsiderohet një nga aktivitetet shkencore më të rëndësishme të fushës në Kosovë.
• Edicioni i 17-të fokusohet në raportin e historiografisë shqiptare me atë evropiane — një çështje që vazhdon të jetë e diskutueshme në akademi.
• Instituti Albanologjik në Prishtinë funksionon si një nga institucionet kryesore kërkimore për gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare.

Kjo konferencë nuk lindi në vakum. E njëjta ditë, në të njëjtin qytet, Ministria e Arsimit dhe Shkencës organizonte "Festën e Abetares" në Palestrën e Sportit "Minatori" në Mitrovicë — një manifestim tradicional që lidh alfabetin me identitetin kombëtar. Botasot.info e regjistroi të dy ngjarjet në të njëjtën rubrikë ngjarjesh, sikur të ishin pjë e një ritmi të njëjtë institucional: njëra shkencore, tjetra simbolike, të dyja në shërbim të një narrativi kombëtar.

Por çfarë do të thotë sot të flasësh për historiografinë shqiptare "përballë" asaj evropiane? Sipas Botasot.info, sesioni i Historisë synonte "thellimin e bashkëpunimit akademik dhe avancimin e studimeve albanologjike". Kjo formulë është e kujdesshme — ajo shmang pyetjen më të vështirë: a është historiografia shqiptare në pozitë të barabartë për të dialoguar, apo ende në pozitë mbrojtëse?

Një përgjigje pjesore vjen nga një tjetër burim i ditës së njëjtë, por nga një kënd tjetër. Zëri.info publikoi një analizë të veprës së Ismail Kadaresë, ku studiuesi Kabashi argumentonte se letërsia e Kadaresë e ka bërë historinë shqiptare "pjesë të letërsisë botërore". Sipas Kabashit, "në asnjë periudhë kohore të letërsisë shqipe, që nga libri i parë i Buzukut e deri në ditët tona, nuk njoh ndonjë korpus letrar që ta ketë trajtuar historinë shqiptare në të gjitha periudhat dhe të shkripet e të saj, sesa vepra madhore e Ismail Kadaresë".

Këtu haset një tension metodologjik që "Java e Albanologjisë" e lë prekë. Kabashi, duke folur për Kadarenë, e sheh historinë shqiptare të hyrë në kanunin botëror përmes letërsisë — jo përmes historiografisë akademike. "Piramida" e Kadaresë, sipas tij, lidh historinë shqiptare "me qytetërimet dhe perandoritë e mëdha" duke filluar që nga gurët e Piramidës së Keopsit. Kjo është strategji e kundërt me atë të sesionit të Institutit Albanologjik: në vend që të pyesë nëse historiografia shqiptare i plotëson standardet evropiane, Kadareja i anashkalon ato duke e shkruar vetë historinë si letërsi.

Nuk është e rastësishme që këto dy qasje — një akademike në Prishtinë, tjetra letrare në Tiranë — nuk takohen. "Java e Albanologjisë" nuk e ka ftuar Kadarenë në temë; as Kadareja, tani 89-vjeç, nuk merr pjesë në konferenca shkencore. Por mungesa e dialogut mes tyre tregon diçka për gjendjen e fushës: historiografia shqiptare vazhdon të jetë e ndarë mes institucioneve që prodhojnë "bashkëpunim akademik" dhe krijuesve që prodhojnë kanon.

Nga këndvështrimi i Zhurmas, kjo ndarje është edhe politike. Instituti Albanologjik në Prishtinë operon në një kontekst ku historia shqiptare ka qenë instrument legjitimiteti shtetëror — së pari kundër historiografisë serbe, tani në kërkim të njohjes ndërkombëtare. Tema "përballë historiografisë evropiane" lexohet si dëshirë për hyrje në klub, jo si kritikë e tij. Ndërsa Kadareja, duke shkruar në diktaturë dhe më pas në demokraci, ka zhvilluar një taktikë tjetër: të bësh historinë shqiptare të lexueshme për botën duke e bërë të pazgjidhshme nga mitet universale.

Nëse "Java e Albanologjisë" dëshiron të jetë më shumë se ritual institucional, do të duhej të pyeste hapur: pse historiografia shqiptare ende kërkon miratim evropian? Dhe pse letërsia shqiptare, si ajo e Kadaresë, e ka fituar atë miratim pa e kërkuar? Derisa këto pyetje mbeten jashtë programit, konferenca rrezikon të prodhojë vetëm "bashkëpunim" që ripohon kufijtë ekzistues — midis shkencës dhe krijimtarisë, midis Prishtinës dhe Tiranës, midis institucionit dhe kanonit.

Burimet:

• Botasot.info — Ngjarjet e datës 20 maj, përfshirë "Java e Albanologjisë" dhe "Festa e Abetares"
• Botasot.info — "Java e Albanologjisë sjell debat shkencor mbi historiografinë shqiptare"
• Zëri — "Kabashi: Letërsia e Kadaresë e bëri historinë shqiptare pjesë të letërsisë botërore"

— Redaksia ZHURMA