The Albanian Files zbuluan procesin e lindjes së ideve urbane në Shqipëri

TIRANË — Një skicë me linja të pasigura, korniza të hollësishme dhe shënime në anë, është çfarë përfaqëson faqja e parë e librit “The Albanian Files”. Në vend se të paraqesë vetëm një projekt të finalizuar, titulli i vërtetë, “Freedom and Architecture”, propozon të dyshohemi mbi natyrën e lirisë në ndërtim (sipas javanews.al).

Pse ka rëndësi

• Libri sjell në pah se procesi i ideve urbane ndodhet shumë përpara se të dalë betoni; është përshkrimit i skicave, korrigjimeve dhe debatit të brendshëm të arkitektëve.
• Debati publik rreth librit u përqendrua në emrin e Edi Ramës, jo në përmbajtjen e tij, duke ilustruar gjendjen e “gjykimit paraprak” të veprave kulturore në Shqipëri.
• Vepra vendos Shqipërinë në një kontekst ndërkombëtar, duke përfshirë mendimet e Álvaro Siza, Bjarke Ingels, Pablo Bofill dhe Andrea Caputo, dhe kërkon të rikthejë vëmendjen te procesi krijues, jo vetëm te pamja e jashtme.

Debati filloi përpara se libri të dërgonte në dyqan. Haxhiu (sipas javanews.al) shënon se kryesisht diskutimi po ndodhte për autorin e paragrafit paraprak, i cili përmendet si Edi Rama, përfundimisht për shkak se para themelit në kopertinë ishte emri i tij. Sidoqoftë, sipas të njëjtit autor, titulli i saktë “Freedom and Architecture” shkruan temën më të thellë: se arkitektura bëhet “vërtetë” vetëm kur lind nga liria, e cila nuk është vetëm sistem politik, por aftësia e shoqërisë për të imagjinuar hapësirën ku do të jetojë.

Gazetatema.net përshkruan përmbajtjen e librit si një “sërë skicash, maketash, shënimesh, fotografish, ese dhe reflektime” (sipas gazetatema.net). Këto elementë përfaqësojnë “studion ku lindin qytetet”, duke theksuar se librari nuk është thjesht një dokument i arkitekturës së përfunduar, por një rrugë përmes së cilës lexuesi ndjek procesin e lindjes së idesë urbane. Kryesisht, libri paraqet procesin: sa herë një vijë u fshi, sa herë një hyrje u ndryshua, sa herë një projekt u rrëzua për t’u rilindur më mirë – pyetje që, sipas e të njëjtit autor, rrallëherë i shtrihen publikisht përveç këtij vepre.

Një tjetër pikë thelbësore është përfshirja e ateljeve ndërkombtare. Përmes analizave të Siza, Ingels, Bofill dhe Caputo, libri demonstrojnë se këta arkitektë “nuk erdhën vetëm për të projektuar një ndërtesë, por për të kuptuar një vend” (sipas gazetatema.net). Kjo i dhuron lexuesit një perspektivë të thellë se si arkitektura mund të përfaqësojë një dialog mes historisë, dritës, relievit dhe kujtesës kolektive.

Një nga argumentet që theksohet në të dy burimet është se “një ndërtesë është fundi i një procesi”. The Albanian Files dokumenton fillimin, jo përfundimin. Kjo diferencë e bën librin të veçantë në tregun shqiptar, ku shumica e botimeve fokusohet në rezultatin final (sipas gazetatema.net). Skicat me laps, vizatimet e para, korrigjimet, maketat – “vijat e pasigurta” – janë të paraqitura si “art” vetë, jo vetëm si pjesë ndihmëse për projektin përfundimtar.

Ndërkohë, disa kritikë sërish i drejtohen se libri përfshin më shumë se vetëm Tiranin. Haxhiu thekson se “The Albanian Files” “nuk është librë vetëm për transformimin e kryeqytetit”, por për “Shqipërinë, territorin, peizazhin, bregdetin” (sipas javanews.al). Kjo e bën vepën një mjet për të kuptuar se si një vend i vogël mund të shndërrohet në laborator për eksperimente urbane, duke treguar se transformimi urban është një proces kolektiv që prek çdo shtet shqiptar – kosovar, maqedonas, apo diasporë.

Siç po e theksojnë të dy burimet, libri ka vënë në dukje se “liria nuk është thjesht një sloganikë, por kushti për krijim”. Kjo mesazh e përhapur nga autorët tregon se përpara se “betoni” të hyjë në qytetin, duhet të ekzistojë “mendimi”, “besimi” dhe “dialogu” mes njerëzve që e modelojnë atë. Në këtë ndriçim, “The Albanian Files” shfaqet si një dokument historik që i shërben librit të rëndësishëm, ndryshe nga faza e brishtë e debatit politik që ndodhi në median (sipas javanews.al).

Burimet:

• javanews.al — Libri “The Albanian Files”, u gjykua para se të lexohej
• gazetatema.net — Si ndërtohet një qytet para se të ndërtohet një ndërtesë
• javanews.al — Si ndërtohet një qytet para se të ndërtohet një ndërtesë

— Redaksia ZHURMA