Turizmi shqiptar: mes bukurisë së paprekur dhe rrezikut të mbipopullimit

TIRANË — Duke u nisur nga trafiku kaotik i Tiranës drejt jugut, rrugët ngushtohen, ullishtat zbresin nga kodrat dhe papritur shfaqet deti, ende i paprekur në disa vende. Kjo pamje, e përshkruar nga gazeta spanjolle El País, është bërë simbol i një Shqipërie që po zbulon veten si destinacion turistik — por që po përsërit gabimet e vendeve mesdhetare që e kaluan atë fazë dekada më parë.

<

Pse ka rëndësi

• Shqipëria ka 460 kilometra vijë bregdetare në Adriatik dhe Jon, por zhvillimi urban i pakontrolluar ka ngritur dhjetëra hotele pa planifikim në Durrës.
• Projekti turistik i Zvërnecit (4.6 miliardë dollarë, i lidhur me Jared Kushner) ka shkaktuar protestat më të mëdha antiqeveritare që nga rënia e komunizmit në 1991.
• Berati dhe Gjirokastra janë Trashëgimi Botërore e UNESCO-s, ndërsa Riviera Shqiptare po bëhet sinonim i turizmit masiv veror.

Shqipëria nuk është më një sekret, shkruan El País. E ashtuquajtura Riviera Shqiptare — vija bregdetare që shtrihet nga Vlora deri në kufirin grek — është mbushur me turistë gjatë verës. Megjithatë, bukuria e brigjeve të Adriatikut dhe Jonit mbetet e pamohueshme. Në tavernat buzë detit peshku vjen direkt nga varka; në fshatra, të moshuarit luajnë domino nën hijen e fiqve, ndërsa të rinjtë flasin italisht, gjuhë e mësuar gjatë viteve të emigrimit.

Ky realitet idilik bashkëjeton me pika turistike si Durrësi dhe plazhe të mbipopulluara gjatë muajve të verës. Sipas El País, ta reduktosh Shqipërinë vetëm në plazhet e saj të famshme do të ishte gabim. Magjia e vendit qëndron te kontrasti: ujërat bruz të Jonit, lagunat e Adriatikut, malet e ashpra dhe qytetet osmane që ruajnë ritmin e ngadaltë. Resorte luksoze ngrihen pranë bunkerëve prej betoni të ndërtuar gjatë komunizmit; beach bare me DJ italianë gjenden vetëm pak kilometra larg fshatrave ku dhitë ende milen në agim.

Guida italiane The Wom, e cituar nga Botasot dhe Lajmi.net, ofron një itinerar pesë deri shtatëditor që përfshin qytete, plazhe dhe atraksione natyrore. Tirana, sipas kësaj guide, është "kryeqyteti i gjallë dhe shumëngjyrësh", ndryshe nga "ditët gri të komunizmit". Sheshi Skënderbej, Kulla e Sahatit (35 metra, ikonë që prej 1820), Bunk'Art 2 (bunker antiatomik i kthyer në muze), Piramida e Hoxhës (ish-mauzoleu i diktatorit, sot qendër rinore) dhe lagja e Bllokut e mbushur me kafene moderne — këto janë ndalesat e rekomanduara.

Durrësi, ish-kryeqytet për një periudhë të shkurtër historike, sot është porti më i rëndësishëm në Adriatik. Sipas Botasot, qyteti ka një plazh rreth 10 kilometra, por "zhvillimi urban i pakontrolluar ka bërë që përgjatë vijës bregdetare të ngrihen dhjetëra hotele të mbushura me turistë gjatë verës". Megjithatë, Durrësi ruan gjurmë romake dhe bizantine: Amfiteatrin (një nga më të vjetrit në Ballkan), Termat Romake, Manastirin e Shën Vlashit. Sipas El País, amfiteatri romak "ngrihet mes ndërtesave të banimit në një kontrast pothuaj distopik", ndërsa muri bizantin "gjarpëron pranë bareve bashkëkohore dhe xhamive të rindërtuara pas dekadave të ateizmit zyrtar".

Brenda vendit, Berati — Trashëgimi Botërore e UNESCO-s — përfaqëson "një shembull të rrallë të bashkëjetesës harmonike mes myslimanëve dhe të krishterëve", sipas Lajmi.net. Lagjet Mangalem dhe Gorica i kanë dhënë nofkën "qyteti i një mijë e një dritareve". Kruja, "simbol i rezistencës shqiptare kundër Perandorisë Osmane", ruan Pazarin e Vjetër osman dhe Kalanë e Gjergj Kastriotit Skënderbeu. Gjirokastra, gjithashtu UNESCO, "duket sikur ka mbetur i ngrirë në kohë" me shtëpitë karakteristike kulla.

Shkodra, "kryeqyteti kulturor", ndodhet pranë kufirit me Malin e Zi. Xhamia e Madhe, Katedralja Ortodokse dhe Kisha Françeskane — të vendosura pranë njëra-tjetrës — simbolizojnë bashkëjetesën fetare. Liqeni i Shkodrës është liqeni më i madh në Gadishullin Ballkanik. Në jug, Syri i Kaltër, pranë fshatit Mullinë, kërkon 3 kilometra ecje në këmbë mes peizazhi të mrekullueshëm natyror.

Guida franceze Le Routard, e cituar nga ABC News, e përshkruan Shqipërinë si "ende e paprekur nga turizmi masiv", me "mozaik peizazhesh, kulturash dhe traditash". Vëmendje i kushtohet mikpritjes shqiptare dhe gastronomisë që "ndërthur ndikimet mesdhetare dhe ballkanike". Forca më e madhe, sipas kësaj guide, qëndron te natyra: liqenet e lashta, relievi malor, bregdeti prej më shumë se 400 kilometrash.

Por bukuria natyrore po vihet në rrezik. Sipas GB News, të cituar nga Javanews, protestat kundër turizmit po godasin industrinë. Kryeministri Edi Rama deklaroi se "pasoja e drejtpërdrejtë e protestave është anulimi i rezervimeve nga turistët e huaj". Protetat, që hynë në ditën e 14-të radhazi, nisën nga kundërshtimi ndaj projektit turistik luksoz me vlerë rreth 4.6 miliardë dollarë, i lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e Donald Trump. Projekti parashikon transformimin e ishullit të braktisur të Zvërnecit dhe vijës bregdetare përreth në Adriatik — zonë e mbrojtur me vlerë të lartë ekologjike, habitat për flamingo dhe breshka.

Rama argumentoi se protestat po përdoren për të nxitur destabilitet politik. "Kjo është fashiste, është skandaloze dhe duhet të ndalet", tha ai, duke bërë krahasim me Gjermaninë naziste. Sipas GB News, ai shtoi se mesazhi i protestuesve se "vendi u përket shqiptarëve" i ngjan nacionalizmit që e bëri Gjermaninë "delen e zezë të Europës". Aktivistët mjedisorë kanë ngritur shqetësime për projektin. Administrata e Ramës ka deklaruar se investimi do të transformojë turizmin shqiptar dhe do të mbështesë aspiratat për anëtarësim në BE.

Çfarë nisi si aktivizëm mjedisor është shndërruar në mobilizimin më të madh antiqeveritar në Shqipëri që nga 1991. Protestuesit kanë kaluar nga kërkesa për anulimin e projektit në thirrje për zgjedhje të parakohshme dhe largimin e Ramës. Tubime solidariteti janë shtrirë në Londër, Berlin, Vjenë, Nju Jork — dhe në Greqinë fqinje, ku komunitetet shqiptare u bashkuan për shkak të mosmarrëveshjeve për tokën.

Shqipëria qëndron në një udhëkryq. Autenticiteti që e bën tërheqëse — kontrasti mes së kaluarës osmane, trashëgimisë komuniste dhe së ardhmes turistike — është po aq i brishtë sa i magjishëm. Nëse zhvillimi vazhdon pa planifikim, vendi rrezikon të bëhet vetëm një tjetër bregdet i mbipopulluar mesdhetar, ku flamingot e Zvërnecit do të jenë kujtim në fotografi turistësh të shpejtuar.

Burimet:

• Botasot — Guida e The Wom për vendet që duhet parë në Shqipëri
• Lajmi.net — Guida e The Wom për vendet që duhet parë në Shqipëri
• Javanews — Artikulli i El País mbi sharmi i përjetshëm të Shqipërisë turistike
• ABC News — Artikulli i Le Routard për natyrën, kulturën dhe mikpritjen shqiptare
• Javanews — Raportimi i GB News mbi protestat që godasin turizmin dhe rritjen e anulimeve

— Redaksia ZHURMA