Gjon Kastrioti: ati që la peng djemtë te Porta

Çdo legjendë ka një prag, dhe pragu i Skënderbeut quhet Gjon Kastrioti. I ati. Njeriu që nuk ngjiti emrin në asnjë betejë të madhe, që nuk la pas vetes asnjë fjalim që të mësohet përmendsh, por që mbajti mbi supe një gjë shumë më të rëndë se lavdia: zgjedhjen e përditshme se si të mbijetonte një principatë e vogël shqiptare e shtrënguar mes Venedikut, Serbisë despote dhe Perandorisë Osmane në ngjitje. Historia e tij është historia e një ati që, për të shpëtuar shtëpinë, dha si peng atë që kishte më të shtrenjtë — djemtë.

Një principatë midis Matit dhe Dibrës

Kastriotët dalin vonë në dokumentet e Mesjetës. Ndryshe nga Arianitët, Balshajt apo Dukagjinët, ata nuk shfaqen në arkiva deri nga fundi i shekullit XIV. I pari i familjes që njihet me siguri është Konstantin Kastrioti, i mbiquajtur "Mazreku" sipas fisit, i vdekur rreth vitit 1390. Vetë emri Kastriot rrjedh ngjasueshëm nga ndonjë vendbanim i fortifikuar — një castrum latin — qoftë në Has, qoftë në Dibër. Nuk ishte, pra, një dinasti e vjetër me rrënjë perandorake; ishte një shtëpi e re që po ngjitej me shpatë e me marrëveshje, ashtu si shumë principata shqiptare të kohës.

Gjoni e zgjeroi këtë trashëgimi. Në burimet venedikase del si Dominum in Albania, "zot i Matit" dhe "zot i Emathisë e i Vumenestisë". Sundonte tokat midis Kepit të Rodonit dhe Dibrës, me rreth dy mijë kalorës në urdhër — një forcë e respektueshme për kohën, por kurrë e mjaftueshme për t'u përballur ballë për ballë me ushtritë sulltanore. Pikërisht ky disproporcion përcaktoi gjithë jetën e tij politike.

"Ku është shpata, është feja"

Gjoni nuk ishte burrë i një flamuri. Ai ishte burrë i shtëpisë së vet, dhe shtëpinë e ruajti duke ndërruar aleatë dhe fe me një ftohtësi që mund të na duket cinike sot, por që ishte gramatika e mbijetesës në një botë ku perandoritë gëlltisnin principatat e vogla pa pyetur. Vasal i Portës që nga fundi i shekullit XIV — kishte dërguar madje forca në Betejën e Ankarasë më 1402 — ai u kthye drejt Venedikut midis viteve 1407 dhe 1410, duke u bërë katolik, dhe më 1413 fitoi qytetarinë venedikase. Pastaj, midis 1419 dhe 1426, u lidh me despotin serb Stefan Lazareviçin dhe u afrua me ortodoksinë. E më në fund, nën peshën osmane, u rikthye sërish nën Portë.

Tradita i ka veshur një thënie që, e vërtetë a jo, e përmbledh saktë: "Ku është shpata, është feja." Ne, që e shohim historinë me syrin e Konicës — me krenari, por pa naivitet — nuk duhet ta zbukurojmë këtë. Gjoni nuk qe martir; qe strateg. Dhe pikërisht këtu qëndron mësimi i hidhur: copëzimi i shqiptarëve në principata të vogla, secila duke negociuar veçmas mbijetesën e vet, ishte plaga që do ta shëronte vetëm i biri, kur do të mblidhte princat te Lidhja e Lezhës.

Bijtë e dhënë peng

Çmimi i vasalitetit kishte një emër njerëzor. "Herë pas here, një ose më shumë nga djemtë e Gjonit dërgoheshin peng në oborrin osman," shkruajnë burimet. Ishte sistemi i njohur i pengjeve me të cilin Porta i mbante besnikë vasalët e saj: fëmijët e princave rriteshin nën hijen e sulltanit, gjysmë mysafirë, gjysmë rob, garanci e gjallë kundër kryengritjes së etërve.

Gjoni pati nëntë fëmijë nga gruaja e tij Vojsava — djem si Stanisha, Reposhi, Kostandini e Gjergji, dhe vajza si Mamica, Jelena e Angelina. Më i vogli, Gjergji, mori rrugën e Edrenesë. Atje u kthye në Iskender Bej, "Skënder Beu", u edukua si ushtarak osman dhe luftoi në fushatat e Portës — aq sa më 1428 i ati u detyrua të kërkonte falje te Venediku, ngaqë i biri kishte marrë pjesë në sulme osmane kundër të krishterëve. Ironia e historisë: ushtari që Porta po stërviste me aq kujdes do të bëhej armiku i saj më i përbetuar. Por kjo është një tjetër histori — historia e njeriut pas mitit.

Murgu i Malit të Shenjtë

Ka një faqe të Gjon Kastriotit që rrallë tregohet, sepse nuk i shkon për shtat retorikës heroike. Midis viteve 1426 dhe 1431, Gjoni dhe djemtë e tij — të gjithë veç Stanishës — i bënë dhurata Manastirit ortodoks serb të Hilandarit në Malin Athos: të ardhura fshatrash, të drejta banimi murgjish, të hyra kishtare. I biri i tij Reposh u bë murg atje dhe vdiq më 25 korrik 1431. Kulla e Shën Gjergjit në manastir mban që atëherë emrin Kulla Shqiptare.

Pra ja një princ shqiptar që dhuron te një manastir serb në një mal grek — kujtim i gjallë se kufijtë fetarë e etnikë të Mesjetës nuk ishin muret e ngurta që propaganda e sotme do të donte t'i bënte. Mu këtë realitet të ndërlikuar e shtrembërojnë ata që sajojnë mitin se "Kastriotët ishin sllavë". Dhuratat te Hilandari nuk e bëjnë Gjonin serb, ashtu siç qytetaria venedikase nuk e bëjnë venedikas; e bëjnë thjesht princ i kohës së vet. Faktet kundër kësaj propagande janë të qarta për këdo që do t'i lexojë pa paragjykim.

Vdekja dhe trashëgimia

Gjoni vdiq diku midis 28 marsit 1438, kur ende përmendet i gjallë, dhe 7 korrikut 1439. U varros, sipas gjasës, te Kulla Shqiptare e Hilandarit, pranë të birit murg. Regjistrat osmanë i quajtën tokat e tij "Yuvan-ili" — "vendi i Gjonit" — dhe ia ndanë fillimisht si timar të birit Gjergj, e pastaj ia kaluan një tjetri, një vendim që, thuhet, e zemëroi rëndë trashëgimtarin.

Atë zemërim Skënderbeu do ta kthente në revoltë. Tri vjet pas vdekjes së të atit, ai do të braktiste Portën, do të ngrinte flamurin mbi Krujë dhe do të nisë njëzet e pesë vjet rezistencë. Por themelin — principatën, emrin, rrjetin e aleancave, edhe mësimin e hidhur se vetëm bashkimi i shpëton — ia kishte lënë i ati. Gjon Kastrioti nuk qe hero. Qe diçka më e vështirë për t'u qenë: një baba që mbajti gjallë një shtëpi në kohë kur shtëpitë shqiptare po shuheshin një nga një — dhe që, pa e ditur, ruajti farën nga e cila mbiu legjenda.

Burimet:

• Britannica, "Skanderbeg" — biografi e Gjergj Kastriotit dhe e familjes Kastrioti.
• "Gjon Kastrioti" dhe "House of Kastrioti", Wikipedia (anglisht), me referenca nga historiografia akademike mbi vasalitetin, aleancat dhe dhuratat e Hilandarit.
• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi (1508–1510) — burimi i parë biografik për familjen Kastrioti.
• The History of War, "Skanderbeg (1405–1468)" — kronologji e periudhës osmane dhe e politikës së pengjeve.

— Redaksia ZHURMA