Fisi Gruda: në tokën e tij u ngrit flamuri i Deçiqit më 1911

Nga 40 shtëpitë e Bolizzës më 1614 te 500 shtëpitë e Durhamit: fisi katolik e mysliman i Cemit, që Konferenca e Londrës ia dha Malit të Zi më 1913.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 8 min lexim

Gruda është fis i Malësisë së Madhe, në rrjedhën e poshtme të Cemit, në lindje të Podgoricës dhe në veri të liqenit të Shkodrës. Edith Durham, në librin «High Albania» (1909), e numëron ndër pesë fiset e mëdha të kësaj malësie, bashkë me Hotin, Kastratin, Shkrelin dhe Kelmendin. Sot shumë nga fshatrat e saj bëjnë pjesë në komunën e Tuzit në Mal të Zi. Wikipedia anglisht e vendos Deçiqin, ku u ngrit flamuri shqiptar në prill 1911, brenda tokës së Grudës; në atë betejë Gruda luftoi krah për krah me Hotin dhe fiset e tjera të Malësisë.

Pamje nga ajri e fshatit Vulaj në fushë, me shtëpi të shpërndara e ara, dhe mbi të shpatet shkëmbore gëlqerore të malit të Deçiqit nën një qiell të mjegullt. — Fshati Vulaj dhe mali i Deçiqit, në tokën e Grudës pranë Tuzit · Foto: Bjoertvedt / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: Bjoertvedt Licenca: CC BY-SA 4.0

Ku jeton fisi

Etnografi Andrija Jovićević (1923), i cituar në Wikipedian anglisht, i rendit fshatrat e Grudës në të dy brigjet e Cemit. Në bregun e djathtë: Dinosha, Llofka, Pikala, Prifti dhe Selishta (e Epërme dhe e Poshtme). Në bregun e majtë: Gurreci, Kalaj, Ksheva, Mileshi (i Epërm dhe i Poshtëm), Pashkalla dhe Vulaj. Në pjesën perëndimore ngrihet vargu i vogël malor i Deçiqit.

Francezi Hyacinthe Hecquard shkruan më 1858 se bajraku «i Grudës dhe i Tuzit» shtrihej deri te Triepshi, kishte për fqinj Fundinën dhe Kuçin, dhe e ndante Cemi nga Hoti. Tuzi është komunë më vete që nga 1 shtatori 2018; Dinosha, Llofka, Pikala, Gurreci, Ksheva dhe Mileshi renditen sot ndër vendbanimet e saj.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Sipas historianit Robert Elsie (2015), të cituar në Wikipedian anglisht, Gruda shënohet si nahije në administratën osmane më 1485, dhe më 1499 Hoti e Gruda u ngritën kundër kërkesave osmane për taksa dhe ushtarë.

Fisniku venecian Mariano Bolizza, në raportin e tij të vitit 1614 për Sanxhakun e Shkodrës, shënon Grudën me 40 shtëpi dhe 100 burra me armë, nën komandën e Hasan Gerdzelovit (sipas përkthimit të Elsie-t), dhe e rendit Grudën e Tuzin ndër shtatëmbëdhjetë fshatrat e fushës së Podgoricës, të gjitha të ritit roman, pra katolike.

Shifrat e mëvonshme nuk pajtohen me njëra-tjetrën:

Johann Georg von Hahn (1854) jep për Grudën rreth 1.500 banorë, si vlerësim të përafërt.
Hecquard (1858) jep rreth 3.000 frymë për bajrakun e Grudës dhe të Tuzit bashkë, mbi dy të tretat katolikë.
Sipas Elsie-t, që i referohet baronit Franz Nopcsa, Gruda kishte rreth 7.000 banorë më 1907, kryesisht katolikë.
Durham numëron më 1908 rreth 500 «shtëpi», me tetë deri në dhjetë vetë secila.

Për origjinën ka dy rrëfime kryesore. Durham shkruan më 1909, sipas asaj që i treguan vendasit, se rreth tetëdhjetë shtëpi të Grudës e nxjerrin prejardhjen nga Berisha, një fis që nuk tregon për ndonjë ardhje nga diku tjetër; pjesa tjetër, dega që quhej Djell, thoshte se kishte ardhur nga Hercegovina tre a katër shekuj më parë, tashmë katolike. Në po atë libër Durham shënon edhe fjalët e një plaku të Hotit, sipas të cilit Gruda kishte ardhur para Hotit. Më 1928 ajo e vendos ardhjen e Djellit në fillim të shekullit XVI, duke e llogaritur nga mosha e kishës së Grudës.

Jovićević regjistron tri gojëdhëna për degën e Vuksangelajve: sipas së parës, i pari Vuksan erdhi nga Suma pranë Shkodrës; sipas së dytës, Grud Suma erdhi nga Suma pranë Pultit dhe u vendos pranë Pikalës; sipas së tretës, Gjon Suma iku nga fshati për shkak të gjakmarrjes. Për Berishajt, ai shënon se rrjedhin nga njëfarë Priftaj nga Shala, që u vendos në fshatin që sot mban emrin e tij, Prifti. Ky version ndryshon nga ai i Durhamit, që i lidh me Berishën. Wikipedia shqip e quan paraardhësin «Vuksan Gjel Gruda (i Djell)», duke e lidhur me degën Djell.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Jovićević e ndan fisin në dy degë, Vuksangelajt dhe Berishajt. Sipas varianteve të tij, nga djemtë e Vuksan Gelës rrjedhin Ivezajt, Nikajt, Sinishtajt e Gjolajt, nga Vuçin Gela Vuçinajt, ndërsa Lulgjurajt dhe Vulajt nga vëllezërit e Gjon Grudës. Wikipedia anglisht, duke iu referuar faqes malesia.org, përmend si vëllazëri edhe Gjokajt, Kalajt, Bojajt dhe Stanajt, ndërsa si degë myslimane Lulanajt, Kajoshajt, Beqajt, Kërnajt, Pepajt, Hakshabanajt, Gilajt, Pecajt dhe Fërluçkajt. Wikipedia shqip përmend katër vëllazëri kryesore: Ivezajt (me Pepajt si degë të islamizuar), Gjolajt, Sinishtajt dhe Nikajt.

Një mbiemër nuk e provon përkatësinë në fis: i njëjti mbiemër mund të ketë lindur në vende të ndryshme, dhe shumë familje kanë ndërruar mbiemër me kohë.

Bajraku, kuvendi dhe jeta

Durham e përshkruan Grudën si fis me një bajrak. Në fiset e Malësisë së Madhe, shkruan ajo më 1909, kuvendi i plotë i fisit përbëhej nga bajraktari, katër vojvodë, dymbëdhjetë pleq dhe shtatëdhjetë e dy krerë shtëpish. Hecquard thotë se, ndonëse administrativisht Gruda varej nga Podgorica, ajo bënte pjesë në fiset e quajtura «shtatë malet e Shkodrës» dhe ruante ligjet e privilegjet e tyre.

Durham regjistroi në Hot edhe një gojëdhënë për radhën e fiseve në luftë. Një plak i tregoi për një betejë që ai besonte, pa qenë i sigurt, se ishte bërë në Ulqin: qyteti nuk binte derisa sulmuan Hoti e Gruda, dhe që atë ditë Hoti u bë i pari dhe Gruda e dyta ndër fiset e këtyre maleve kur dilnin në luftë drejt veriut. Durham e lidh rrëfimin me marrjen e Ulqinit nga Mehmet Bushatlliu, me ndihmën e malësorëve, në mesin e shekullit XVIII (shih Bushatllinjtë).

Më 1908 rreth gjysma e fisit ishte myslimane dhe gjysma katolike; sipas Durhamit mes tyre nuk kishte grindje, dhe dega Djell e pasardhësit e Berishës mund të martoheshin me njëri-tjetrin. Hahn (1854) përmend një shtëpi misioni françeskane në Grudë, nën prefekturën e Kastratit. Durham vuri re gjithashtu se gratë katolike të pesë fiseve të mëdha, përfshirë Grudën, mbanin të qepur mbi kësulë një gjysmëhënë dhe yll prej filigrani argjendi.

Kisha e Grudës në Prift, shkruan Durham më 1909, thuhej se ishte më e vjetra e Malësisë së Madhe, rreth 380 vjeçe, e ngritur nga dega Djell. Wikipedia anglisht i jep asaj vitin 1528 dhe e quan kishë të Shën Mëhillit, por e vendos në Milesh; burimet nuk përputhen për vendin.

Nga besa e 1880-ës te ndarja e 1913-ës

Në prill 1880, sipas historianit George Gawrych (2006), të cituar në Wikipedian anglisht, Italia propozoi që krahina e Tuzit, me Grudën e Hotin, t'i jepej Malit të Zi. Fiset bënë besë se do t'i mbronin tokat e tyre. Sipas një raporti të New York Times-it të gushtit 1880, të cituar po aty, Porta e Lartë kërkoi që Gruda t'u lihej shqiptarëve në traktatin me të cilin Ulqini do t'i jepej Malit të Zi.

Më 6 prill 1911, gjatë kryengritjes së Malësisë, flamuri shqiptar u ngrit në majën e Bratilës, në Deçiq. Burimet nuk pajtohen se kush e ngriti: sipas njërit version, Nikë Gjelosh Luli, vëllai i Dedë Gjo Lulit; sipas Elsie-t (2015) dhe Verlit (2014), të cituar në Wikipedian anglisht, vetë Dedë Gjo Luli i Hotit. Artikulli anglisht për Grudën ia atribuon sulmin mbi Deçiq udhëheqjes së Sokol Bacit. Sipas raporteve të kohës, rreth 900 nga afro 2.500 luftëtarët malësorë në betejat e fillimit të prillit ishin të Grudës. Memorandumin e Greçës, të 23 qershorit 1911, e nënshkruan edhe katër krerë të Grudës.

Më 1913, me vendimin e Konferencës së Londrës, Gruda iu dha Malit të Zi. Durham shkruan se fisi u shkretua, se shumë refugjatë ikën në Shkodër dhe se Gruda e Hoti humbën kullotat e dimrit; pas Luftës së Madhe, shkruan ajo, fisi u keqtrajtua sërish nga pushteti i ri serb, dhe më 1921 ajo pa në Shkodër shumë refugjatë. Për fshatin Grudë e Re, në fushën në veri të Shkodrës, burimet japin data të ndryshme: sipas Elsie-t (2015), një pjesë e banorëve u shpërngul atje më 1914; një burim tjetër (Rustja 2014, i cituar në Wikipedian anglisht për Cemin) e vendos themelimin e Grudës së Re më 1930.

Figura historike

Baca Kurti Gjokaj (rreth 1807–1881), i lindur në Milesh, u bë vojvodë i Grudës më 1856. Ishte ndër delegatët nga Shqipëria e Veriut të dërguar gjatë bisedimeve të Kongresit të Berlinit (1878) dhe mori pjesë në qëndresën e Lidhjes së Prizrenit kundër Malit të Zi.
Sokol Baci Ivezaj (1837–1920; Wikipedia anglisht, në artikullin për Grudën, jep 1919), prijës i Grudës nga vëllazëria Ivezaj, ndër udhëheqësit e kryengritjes së 1911-ës. Që nga 1884 jetoi në Mal të Zi, në shërbim të princit Nikolla; Durham shkruan se më vonë e fajësonin njësoj malazezët dhe shqiptarët.
Tringë Smajli (vdiq më 2 nëntor 1917), e bija e Smajl Martinit të Grudës, luftoi në Deçiq dhe u varros në Kshevë. I ati ishte veprimtar i Lidhjes së Prizrenit; u arrestua më 1886, u burgos në Anadoll dhe nuk u kthye më.