Besa: fjala që vlen më shumë se jeta

Ka popuj që ndërtojnë institucione me gurë dhe vula; shqiptarët, për shekuj me radhë, ndërtuan një institucion me një fjalë të vetme. Quhet besa — fjala e dhënë, premtimi i shenjtë, ajo lidhje që njeriu nuk e thyen as nën kërcënimin e jetës. Aty ku perandoritë ndërronin zotër mbi kokat e maleve, dhe aty ku shteti ose mungonte ose ishte i huaj, besa qe ligji i vërtetë: jo i shkruar mbi pergamenë, por i gdhendur në nder. "Shqiptari vdes para se ta thyejë besën", thotë fjala e urtë — dhe nuk është mburrje boshe, por përshkrim i një rendi shoqëror që pa të do të kishte rënë në kaos.

Çfarë është besa

Në thelbin e saj besa është besnikëri ndaj fjalës së dhënë. Por është më shumë se një premtim individual: ajo lidh jo vetëm atë që e jep, por gjithë shtëpinë e tij, shpesh përtej brezave. Një besë mund të garantonte një armëpushim, mund të mbronte një udhëtar, mund të vuloste një marrëveshje — dhe ta thyeje nuk ishte thjesht gabim, por njollë e përhershme mbi nderin e gjithë derës. Pikërisht këtu qëndron forca e saj: besa ka peshë sepse e thyera nuk falet kurrë.

Si koncept, besa s'mund të kuptohet jashtë kornizës ku lulëzoi: e drejta zakonore e maleve, Kanuni i Lekë Dukagjinit dhe variantet e tij. Aty besa përshkruhet si autoriteti më i lartë — më e fortë se urdhri i bajraktarit, më detyruese se frika. Kanuni nuk e shpik besën; ai e kodifikon një ndjenjë që zë rrënjë shumë më thellë në kohë, në botën fisnore arbërore që ne e njohim qysh nga Arbëria mesjetare, kur principatat dhe derat fisnike e mbanin fjalën si monedhë diplomatike midis Bizantit dhe sundimtarëve vendës.

Besa dhe gjaku

Funksioni më dramatik i besës ishte ndalimi i hakmarrjes. Në një shoqëri ku gjakmarrja — detyrimi për të marrë gjakun e të vrarit — mund të varroste breza të tërë, besa qe valvula që e mbante zjarrin nën kontroll. Familja në hasmëri mund të kërkonte një besë: një paqe të përkohshme, shpesh tridhjetëditëshe, ndonjëherë më të gjatë, gjatë së cilës asnjë dorë nuk ngrihej. Brenda besës, i ndjekuri mund të punonte arën, të varroste të vdekurit, të merrte frymë.

Është e rëndësishme të mos romantizohet: gjakmarrja ishte tragjedi, jo virtyt, dhe Kanuni nuk e urdhëroi — e rregulloi. Ai vuri kufij të rreptë mbi atë që mund të preket, mbrojti gratë, fëmijët e mikun, dhe la rrugë drejt pajtimit përmes pleqve. Besa qe instrumenti kryesor i atij rregullimi. Në mungesë gjykatash e burgjesh, ishte fjala e dhënë ajo që e ndalte dhunën — një vetëkontroll i përkthyer në nder. Konica do ta kishte vënë gishtin mbi paradoksin: i njëjti popull që vriste për gjak, ishte ai që shpiku mekanizmin më elegant për ta ndalur atë.

Besa dhe miku

Krahu tjetër i besës është mikpritja. Fjala shqipe mikpritja do të thotë fjalë për fjalë "pritja e mikut", dhe te shqiptarët miku nuk është thjesht i ftuar — është i shenjtë. Sapo kalon pragun, jeta dhe nderi i mikut bëhen zgjatim i nderit të të zotit të shtëpisë. Kanuni e detyron mikpritësin ta ushqejë e ta mbrojë çdo mik, qoftë edhe me çmimin e gjakut të vet. "Shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut", thotë formula — dhe ajo nuk ishte mirësjellje, por betim.

Pikërisht kjo lidhje mes besës dhe mikut do të jepte, shekuj më vonë, kapitullin më të ndritur të historisë shqiptare.

Besa si politikë: nga Prizreni te Peja

Besa nuk mbeti vetëm çështje malesh e shtëpish. Kur kombi u kërcënua, ajo u bë gjuhë politike. Më 10 qershor 1878, në Prizren, parësia shqiptare themeloi Lidhjen e Prizrenit, që i lidhi krerët me besë në mbrojtjen e trojeve pas Kongresit të Berlinit. Më 1899, në Pejë, lëvizja e re mori vetë emrin Besa-Besë — "besë për besë" — Lidhja e Pejës, ku fjala e betimit kombëtar u bë vetë flamur. Kjo s'ishte rastësi: në një popull pa shtet, besa qe e vetmja vulë që krerët e ndryshëm e njihnin si detyruese mbi të gjithë. Atje ku osmani kishte ferman e mision, shqiptari kishte besë — dhe ajo mjaftoi për të mbajtur bashkë një lëvizje kombëtare pa kryeqytet e pa thesar.

Besa në provën më të vështirë: Lufta e Dytë

Prova përfundimtare e besës erdhi nën hijen e gjenocidit. Gjatë pushtimit nazist, ndërsa Evropa i dorëzonte hebrenjtë e vet, familjet shqiptare — myslimane, katolike e ortodokse njësoj — i strehuan, i fshehën dhe u dhanë dokumente të rreme mijëra hebrenj në arrati. Logjika ishte e thjeshtë dhe e pamposhtur: miku që kishte kaluar pragun ishte nën besë, dhe besa nuk thyhet as para Gestapos.

Shifrat flasin vetë. Yad Vashem ka njohur 75 shqiptarë si "Të Drejtë Ndër Kombet"; afërsisht 2.000 hebrenj u strehuan; dhe Shqipëria mbetet ndër të paktat vende të Evropës ku popullsia hebreje në fund të luftës ishte më e madhe se në fillim. Kur botës iu kërkua llogari, populli pa shtet doli me një dokument të vetëm dhe të pathyeshëm: fjalën e dhënë. Ky është testamenti më i mirë i besës — jo legjenda e maleve, por jeta e mbajtur gjallë kur gjithçka tjetër ra.

Pse vlen ende

Besa, sot, nuk është më e vetmja ligj; ka shtete, gjykata, kushtetuta. Por mbetet shtylla kurrizore e një etike që e dallon popullin: ideja se fjala e dhënë është detyrim, jo zbukurim. Ajo lindi nga nevoja e një shoqërie që duhej të vetëqeverisej me shekuj — dhe mbijetoi sepse iu përgjigj diçkaje më të thellë se nevoja: dëshirës së njeriut për të qenë i besueshëm. Në këtë, besa nuk është folklor. Është kontributi shqiptar në katalogun e madh të virtyteve njerëzore — fjala që, kur jepet me të vërtetë, vlen më shumë se vetë jeta.

Burimet:

• Yad Vashem — "Besa: A Code of Honor — Muslim Albanians Who Rescued Jews During the Holocaust" (ekspozitë dhe arkiv i Të Drejtëve Ndër Kombet)
• Encyclopaedia Britannica — zëra "Albania: customary law (Kanun)" dhe "League of Prizren"
• Shtjefën Gjeçovi (mbledhës), Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodi zakonor mbi besën, gjakmarrjen e mikpritjen
• Wikipedia — "Besa (Albanian culture)", "League of Prizren", "League of Peja (Besa-Besë)", "Albanian blood feud (Gjakmarrja)" (me referencat akademike përkatëse)

— Redaksia ZHURMA