Arvanitët: arbërit që shkuan në Greqi

Kush ecën sot nëpër fshatrat e Atikës lindore, mbi kodrat e Beotisë jugore a nëpër ishujt e Gjirit Saronik, shkel mbi një hartë të vjetër që pak veta dinë ta lexojnë. Emrat e vendeve, mbiemrat e familjeve, melodia e fjalëve që ende u kumbojnë gjyshërve — të gjitha rrjedhin nga një popull që erdhi atje me kope, me besë e me gjuhë, gjashtë shekuj më parë. Janë arvanitët: arbërit që shkuan në Greqi dhe e mbollën atë dhé me veten e tyre.

Nga doli emri

Emri vetë është dëshmia e parë. Arvanit nuk është gjë tjetër veçse forma greke e emrit arbër — rrënja e vjetër me të cilën i gjithë populli ynë e quante dikur vetveten, para se të mbizotëronte fjala "shqiptar". Bizantinët i quanin Arbanitai, dhe ai emër i referohej banorëve të krahinës së Arbanonit, në prapatokën e Durrësit. Historiani bizantin Mihail Ataliati i përmend Arbanitai-t qysh në vitet 1079–1080, si pjesë e një ushtrie mercenare nën dukën e Dyrrahut. Pra emri që grekët u vunë këtyre ardhacakëve të jugut ishte thjesht emri që këta sillnin me vete nga veriu: emri i Arbërisë mesjetare.

Pse zbritën drejt jugut

Lëvizja nuk ishte një dyndje verbëria, as një pushtim. Ishte pjesë e atyre migrimeve mesjetare që shpërndanë popullin arbër në të katër anët — drejt Greqisë në jug, drejt Italisë në perëndim, drejt Dalmacisë në veri. Shtytjet ishin të shumta: ngushtësia e tokës malore, trazirat e vazhdueshme, rënia e principatave arbërore nën presionin e fqinjëve. Por mbi të gjitha, arvanitët u ftuan.

Greqia jugore, e rrënuar nga luftërat, murtaja e shpopullimi, kishte nevojë urgjente për krahë e për shpata. Bizantinët dhe zotërinjtë latinë që sundonin atje i thirrën arbërit për të rimbjellë tokat e shkreta dhe për t'i mbrojtur ato. Perandoria, gjithnjë e zhveshur nga njerëzit, u mbështet te arbërit edhe si fshtetas edhe si ushtarë — sidomos në strukturat ushtarake të Thesalisë. Kështu vala e parë e madhe zuri fill rreth vitit 1300, arriti kulmin gjatë shekullit XIV dhe nuk u shua plotësisht para vitit 1600.

Hapi i shtegtimit

Rruga e tyre kishte një logjikë gjeografike të qartë. Arvanitët mbërritën së pari në Thesali, pastaj zbritën në Atikë, dhe më në fund u përhapën në Peloponez. Në Peloponez u vendosën në gjysmën e dytë të shekullit XIV, kur despoti i Morés, Manuel Kantakuzeni, nxiti ardhjen e kolonëve shqiptarë. Por dyndja më e madhe ndodhi rreth vitit 1400, nën Teodor I Paleologun: dhjetë mijë shqiptarë me familjet e me kopetë e tyre u shfaqën para Istmit dhe kërkuan leje të vendoseshin në gadishull. Leja u dha — sepse u duheshin.

Deri në shekullin XIX, arvanitët mbetën elementi mbizotërues i popullsisë në pjesë të mëdha të Atikës, sidomos asaj lindore, në Beotinë jugore, në verilindje të Peloponezit, në jug të Eubesë, në veri të Androsit dhe nëpër ishujt e Gjirit Saronik — Salaminën mbi të gjithë. Athina vetë, para se të bëhej kryeqytet, ishte e rrethuar me fshatra që flisnin arbërisht.

Gjuha që mbeti

Çfarë sollën me vete? Sollën gjuhën — arvanitishten, një degë e toskërishtes së vjetër, motër e drejtpërdrejtë e të folmeve të Shqipërisë jugore dhe kushërirë e gjuhës që arbëreshët e Italisë ruajtën në bregun tjetër të Adriatikut. Dy degë të të njëjtit trung: njëra u nis nga deti drejt Kalabrisë e Sicilisë, tjetra nga toka drejt Atikës e Peloponezit. Të dyja ruajtën, si në qelibar, fjalë e forma që në atdhe ishin tretur me kohë.

Sollën gjithashtu besën, ligjin e pashkruar të nderit, dhe atë organizim fisnor që e njohim nga malet arbërore. Por ndryshe nga arbëreshët, që ruajtën një vetëdije të qartë "arbëreshe" deri më sot, arvanitët u shkrinë gradualisht në kombin grek. Sot pasardhësit e tyre e quajnë veten grekë, dhe arvanitishtja po vdes nga mungesa e brezave të rinj që e flasin.

Heronj të një kombi tjetër

Këtu qëndron një ironi që Konica do ta kishte nënvizuar me kënaqësi. Kur Greqia u ngrit kundër osmanit më 1821, në ballë të kryengritjes ishin pikërisht arvanitët. Lavdia detare e revolucionit grek — Laskarina Bubulina, kapedania e Specës; admirali Andrea Miauli; trimi Odise Andruco — ishin gjak arbër. Anijet që theu flotën osmane lëviznin me urdhra që, në shtëpi, jepeshin shpesh në arvanitisht. Një komb i ri lindi pjesërisht mbi shpatullat e një populli që, brenda dy brezash, do ta harronte se nga kishte ardhur.

Të jesh i ndershëm si Konica do të thotë ta thuash plot: arvanitët nuk janë "shqiptarë të humbur" për t'i qarë me lot kombëtar, as një trofe për t'u mburrur. Janë një degë e madhe e popullit tonë që zgjodhi — ose u detyrua nga historia — një udhë tjetër, dhe që u dha grekëve aq sa u dha. Por dëshmia mbetet, e gdhendur në emër, në gjuhë, në mbiemra e në toponime: para se të ishin grekë, ata ishin arbër. Dhe kjo nuk është pretendim — është thjesht ajo që thotë dokumenti.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zëri "Arvanites / Albanians in Greece".
• Mihail Ataliati, Historia (rreth 1079–1080) — dëshmia e parë bizantine për Arbanitai-t.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — për migrimet arbërore dhe arvanitishten.
• Wikipedia, zërat "Arvanites" dhe "Arvanitika" (me referenca akademike: Vranousis, Ducellier, Biris).

— Redaksia ZHURMA