Migrimet mesjetare: si u shpërnda populli arbër

Ka një bindje të rrahur ndër ne se shqiptari është popull i ngulitur, i ngjitur pas gurit e bjeshkës së vet, që nuk lëviz veçse i shtyrë me dhunë. E vërteta mesjetare është më e ndërlikuar dhe, po të duam, më interesante: nga shekulli XIV deri në shekullin XVI populli arbër nuk u shpërnda vetëm i përndjekur — ai lëvizi, u ftua, u punësua, kolonizoi tokë të shkretë dhe mbolli farën e tij prej Peloponezit deri në Kalabri. Migrimet mesjetare janë kapitulli ku Arbëria e principatave tejkalon kufijtë e veta dhe bëhet, për herë të parë, një popull me diasporë.

Përse u nis lëvizja

Shkaqet ishin shtresë mbi shtresë. E para qe demografike dhe ekonomike: malësia arbërore prodhonte më shumë krahë sesa mund të ushqente, dhe fushat e Greqisë jugore — Peloponezi, Atika, Beotia — kishin mbetur të shkreta nga luftërat, murtaja dhe rënia bizantine. E dyta qe politike. Pushtimi serb i Stefan Dushanit, që mbërriti kulmin rreth vitit 1347 dhe shtriu sundimin mbi Maqedoninë, Epirin e Thesalinë, çrregulloi rendin e vjetër dhe i vuri arbërit në lëvizje. Por do të ishte gabim ta lexonim këtë vetëm si arratisje: zotërit bizantinë, katalanas e venedikas të kohës i ftonin arbërit, sepse u duheshin si bujq që ringjallnin tokën e djerrë dhe, mbi të gjitha, si ushtarë. Arbëri mesjetar ishte, në sytë e Mesdheut, luftëtar i kërkuar.

Valët drejt Greqisë: arvanitët

Lëvizja e parë e madhe rrodhi nga veriu drejt jugut, brenda botës që dikur kish qenë perandoria e Bizantit. Dyndjet drejt Greqisë jugore nisën rreth vitit 1300, arritën majën gjatë shekullit XIV dhe vazhduan deri rreth vitit 1600. Arbërit u përmendën në Peloponez nën sundimin e despotit Manuel Kantakuzen në Mistra (1348–1380), fillimisht si garnizon mercenar në Veligosti të Arkadisë; pastaj, kur Manueli mori nën vete "tërë Shqipërinë", shpërnguli grupe arbërish dhe i nguli pranë Konstantinopojës e në Moré.

Valë edhe më e madhe erdhi nën Teodor I Paleologun (1384–1407). Rreth viteve 1394–95, kronikat shënojnë rreth dhjetë mijë arbër që u paraqitën para Isthmit të Korintit dhe i kërkuan despotit leje për t'u vendosur në Peloponez. Venedikasit, që kishin nevojë urgjente për kolonë dhe ushtarë në tokat e tyre të zbrazura, u ofruan arbërve toka, kullota dhe lirim nga taksat. Kështu lindi ai trung i fuqishëm që historia do ta njohë si arvanitë — populli që do të mbante gjallë gjuhën dhe identitetin e vet në Atikë, Beoti e Peloponez deri në shekullin XIX. Historia e tyre meriton kapitullin e vet; ne e kemi rrëfyer te zanafilla e arvanitëve.

Valët drejt Italisë: arbëreshët

Krahu perëndimor i shpërnguljes mbërriti më vonë dhe pati një shkak të prerë: rënien e qëndresës kundër osmanëve. Lëvizja e parë e organizuar nuk qe arratisje, por shërbim ushtarak. Në vitin 1448, një detashment arbër nën komandën e Dhimitër Reresit — i dërguar, sipas traditës, nga vetë Skënderbeu për të ndihmuar mbretin Alfons V të Aragonës — kaloi në Mbretërinë e Napolit për të shtypur një kryengritje. Shumë prej ushtarëve kërkuan të vendoseshin atje, për t'i shpëtuar luftës së pambarim me Portën; Alfonsi ua plotësoi kërkesën dhe i nguli në dymbëdhjetë fshatra të zonës malore të Katanxaros, ndërsa të bijtë e Reresit themeluan ngulime të tjera në Sicili. Alfonsi e shpërbleu vetë Reresin duke e emëruar guvernator të Kalabrisë.

Po dyndja e vërtetë erdhi pas vitit 1468. Vdekja e Gjergj Kastriotit Skënderbeut i hoqi qëndresës shqiptare bërthamën e saj; rënia e kështjellave kyçe — Kruja në 1478, Shkodra në 1479 — e mbylli derën. Nga viti 1468 deri rreth 1480 ngulimet drejt brigjeve italiane vazhduan pareshtur. Studimet flasin për rreth 200 mijë arbër — afërsisht një të katërtën e popullsisë — që emigruan kryesisht në Dalmaci dhe Itali ndërmjet viteve 1468 e 1506; prej tyre, rreth 100 mijë nga Shqipëria qendrore dhe jugore mbërritën në Italinë e Jugut, sidomos në Sicili dhe Kalabri. Ishin të krishterë që iknin nga islamizimi i detyruar dhe nënshtrimi, dhe që morën me vete gratë, fëmijët dhe — gjë e rrallë në historitë e mërgimit — gjuhën e plotë të atdheut.

Pse e mbajtën veten

Këtu duhet folur me ndershmërinë e Konicës, pa lavde boshe. Arbërit nuk ishin populli i vetëm që u shpërngul në Mesjetën e vonë; sllavë, vllehë e grekë lëvizën gjithashtu nëpër një Ballkan të trazuar. Por arbëreshët bënë diçka të pazakontë: ruajtën për mbi pesë shekuj një formë mesjetare të shqipes, ritin e tyre lindor dhe kujtesën e atdheut, larg tij. Sot Italia numëron rreth pesëdhjetë komunitete me prejardhje arbëreshe, të shtrira në shtatë krahina të Jugut, me një popullsi rreth 100 mijë frymë — dhe pikërisht prej kësaj diaspore do të lindte, shekuj më vonë, te zëra si Jeronim De Rada, shkëndija e parë e Rilindjes Kombëtare.

Migrimet mesjetare, pra, nuk qenë vetëm humbje. Po, ato e zbrazën pjesërisht atdheun dhe i hapën rrugë vendosjes osmane pas Betejës së Savrës. Por ato e mbollën popullin arbër në një gjeografi të gjerë, nga e cila identiteti do të kthehej një ditë në shtëpi. Populli që u shpërnda nuk u tret: ai u shumëfishua nëpër bregdete të huaja dhe mbajti, me besë e me gjuhë, fillin që e lidhte me tokën amtare.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — "Albania: Medieval culture" (britannica.com).
• "Arvanites", "Albanians in Greece", "Demetrio Reres" — Wikipedia (enciklopedi e përmbledhur me referenca akademike).
• Brendan Osswald, "Fourteenth-century Albanian migration and the 'relative autochthony' of the Albanians in Epeiros" (studim akademik).
• Studime mbi ngulimet arbëreshe në Itali, shek. XV–XVI (Kalabri, Sicili, Mbretëria e Napolit).

— Redaksia ZHURMA