Ahengu shkodran: muzika qytetare që e ktheu makamin oriental në gjuhë shqipe

Kur historia e muzikës shqiptare tregohet shpejt, ajo tregohet si histori fshati: lahuta në malësi, isoja në jug, çiftelia në Dukagjin. Por një nga traditat më të përpunuara që kemi trashëguar nuk lindi as në bjeshkë e as në arë. Ajo lindi brenda mureve të një qyteti — në oborret, odat dhe dyqanet e esnafëve të Shkodrës — dhe u quajt aheng.

Një muzikë që nuk erdhi nga fshati

Fjala vjen nga osmanishtja ahenk, që do të thotë harmoni. Por ajo çka u ndërtua në Shkodër nuk ishte kopje e muzikës osmane; ishte një repertor i mbyllur, me rregulla të veta, që filloi të kristalizohej rreth fillimit të shekullit XVIII dhe vazhdoi të rritej për afro dyqind vjet.

Kjo është dallimi që shpjegon gjithçka tjetër: ahengu nuk doli nga folklori rural dhe as nuk u fut i gatshëm nga jashtë. Ai u përpunua në një qytet që rrinte në mes — me tregtinë që shkonte drejt Stambollit dhe Izmirit, me shkollat e françeskanëve që shikonin nga Venediku dhe Vjena, me zejtarë që udhëtonin dhe ktheheshin. Shkalla melodike vinte nga sistemi lindor i makamit; fraza, teksti dhe shija ishin shkodrane. Perandoritë e trajtonin këtë qytet si periferi. Qyteti ndërtoi njëkohësisht muzikën e vet të shkruar në kujtesë.

Dymbëdhjetë perde dhe një rregull i rreptë

Ahengu ishte i organizuar në perde — shkallë muzikore, dymbëdhjetë në total. Secila perde kishte repertorin e vet: këngë, melodi instrumentale dhe valle që i përkisnin asaj dhe jo një tjetre.

Rendi nuk ishte i lirë. Pas hyrjes instrumentale, këngët vinin njëra pas tjetrës në një varg të gjatë — dhjetëra copë — dhe kënduesi nuk kishte të drejtë t'i shkëmbente sipas qejfit. Kush e dinte rendin ishte profesionist; kush nuk e dinte, nuk ishte i ahengut. Kjo disiplinë e pashkruar është ajo që e mban një traditë gojore të gjallë përtej brezave: jo nostalgjia, por rregulli.

Vendi i tij ishte dasma. Ahengu këndohej natën para dasmës, ditën e martesës, mbrëmjen e kurorës — shpesh deri në mëngjesin e nesërm. Muzika ishte kalendar: e dinte se ku ndodhej brenda ritit.

Sharkia, qemania, dajrja

Tingulli i ahengut mbahej nga tri vegla. Sharkia (sazja) — lahutë me qafë të gjatë dhe dhjetë tela — e mbante melodinë dhe e caktonte tonin. Qemania, violina, shtonte thellësinë. Dajrja mbante ritmin, gjithnjë e përmbajtur, sepse ahengu nuk ishte muzikë për të bërtitur.

Me kalimin e kohës hynë edhe klarineta, mandolina, flauti e harmoniumi — prova se ky nuk ishte muzeum i ngrirë, por një formë që thithte çfarë i shkonte. Vlen të krahasohet me çiftelinë dhe lahutën, që i takojnë botës epike e malësore, dhe me iso-polifoninë të jugut: tri gramatika të ndryshme muzikore brenda së njëjtës hapësirë shqiptare, asnjëra e huazuar nga tjetra.

Palokë Kurti: kur ahengu fitoi një kompozitor

Deri në fund të shekullit XIX ahengu ishte trashëgim kolektiv — pa autorë, si çdo traditë gojore. Ai u nda me këtë rregull te Palokë Kurti, i lindur në Shkodër më 3 korrik 1860, në një familje zejtarësh.

Kurti i mori mësimet e para pikërisht brenda grupeve të ahengut, dhe njohuritë e shkrimit muzikor nga françeskani italian Tomë Markoci. Në vitin 1878 hyri në bandën e Shkodrës; dy vjet më vonë e drejtonte atë. Më 1881 kompozoi marshin Bashkimi i Shqipnis, kushtuar Lidhjes së Prizrenit — një akt politik i kryer me nota, në një kohë kur gjuha shqipe ende luftonte për të drejtën të shtypej.

Kontributi i tij më i qëndrueshëm, megjithatë, ishte tjetër: ai filloi të shkruante këngë të reja mbi bazën e sharkisë dhe të peshrefit. Pas tij, kënduesit e ahengut nuk përsërisnin vetëm; ata kishin një repertor autorial për të kënduar. Kënga qytetare shkodrane si e njohim sot fillon aty.

Kurti nuk ishte i vetëm në atë qytet. Në të njëjtat dekada, Zef Jubani po shtypte këngën popullore shqiptare, Ndre Mjeda po ndërtonte vargun, Filip Shiroka po shkruante nga mërgimi dhe Ndoc Nikaj po themelonte prozën historike. Ahengu nuk ishte kuriozitet i izoluar — ishte zëri i një rrjeti letrar dhe qytetar që punonte njëkohësisht, në një qytet të vetëm, pa shtet pas vetes.

Zëri që doli nga oda

Marie Kraja (Zarë, 24 shtator 1911 — Tiranë, 21 nëntor 1999) e nxori këtë repertor nga oda dhe e vuri para mikrofonit. Pasi studioi këndim në Grac nga viti 1930 deri më 1934, ajo ktheu një shkollim europian mbi materialin qytetar shqiptar: fraza e saktë, dikcioni i pastër, kënga popullore e kënduar pa u zbutur në folklor skenik. Bashkë me pianisten Lola Gjoka regjistroi mbi treqind këngë — arkivi më i madh i vetëm i asaj tradite. Mes tyre ishin edhe këngë të Palokë Kurtit.

Dokumentimi shkencor erdhi nga një tjetër shkodran: Ramadan Sokoli (1920–2008), themeluesi i etnomuzikologjisë shqiptare, i cili e futi studimin e veglave dhe të traditave tona muzikore në një metodë të rregullt në vend që t'i linte në anekdotë.

Çfarë ruhet sot

Ahengu nuk u shua, por u tkurr. Dasma moderne nuk e ka më natën e gjatë që ai kërkonte, dhe rendi i dymbëdhjetë perdeve mbahet mend sot nga një rreth i ngushtë. Prej mbi një dekade, festivali Ahengu Shkodran — i mbajtur në Muzeun Historik të Shkodrës — e ka kthyer repertorin në skenë, me këngëtarë të rinj përkrah atyre të afirmuar.

Rëndësia e tij nuk është nostalgjike. Ahengu është dëshmi materiale se qytetërimi urban shqiptar ekzistonte, prodhonte formë të vetën dhe e transmetonte me disiplinë, në një kohë kur harta politike nuk njihte asnjë shtet shqiptar. Muzika mbeti aty ku dokumenti mungonte. Kur pyetet se çfarë kishin shqiptarët para 1912-s, një përgjigje e saktë është: dymbëdhjetë perde, një rend këngësh që nuk shkelej, dhe një qytet që i dinte të gjitha përmendsh.

Burimet

• «Ahengu Shkodran — Historia», Shkoder Info Media — shkoder.info
• «Ahengu Shkodran: A Timeless Treasure of Shkodra's Cultural Heritage», Votra Magazine — votramagazine.com
• Palokë Kurti — biografi dhe vepër, Wikipedia (EN) — en.wikipedia.org
• Marie Kraja — biografi, Wikipedia (EN) — en.wikipedia.org
• Ramadan Sokoli — themeluesi i etnomuzikologjisë shqiptare, Wikipedia (EN) — en.wikipedia.org
• «Ahengu Shkodran, mbyllet edicioni i 12-të i festivalit në Muzeun Historik të qytetit», Euronews Albania — euronews.al