Vajtimi dhe gjâma e burrave: riti i koduar i vdekjes në malësi

Kur vdes një njeri në malësinë shqiptare, humbja nuk qahet në heshtje. Ajo shpallet — me zë, me varg, me trup. Dy rite të lashta e shoqërojnë të ndjerin drejt dheut: vajtimi, kënga e grave, dhe gjâma e burrave, riti i rreptë i mashkullor i Veriut. Të dyja i ka rregulluar e drejta zakonore — Kanuni — jo si zakon i lirë, por si detyrim i koduar. Një popull që për shekuj nuk pati shtet, kishte megjithatë një ligj edhe për mënyrën se si duhej mbajtur zia.

Dy zëra për një humbje

Vajtimi është dhembja e vënë në varg. Në Jug të Shqipërisë një grua — vajtojca — këndon vargje për të ndjerin, kurse një kor grash pas saj merr refrenin; kënga i lutet të vdekurit të ngrihet, sepse gjithçka që i takoi dhe që e deshi po e thërret prapa në jetë. Në Veri, gratë vajtojnë po ashtu, por atje ritin e mbyll diçka tjetër: kur nisin burrat gjâmën, gratë heshtin dhe tërhiqen. Ndarja e roleve nuk është rastësore — është pjesë e së njëjtës rregull që përcaktonte gjithçka tjetër në jetën malësore.

Gjâma e burrave: riti i koduar

Gjâma e burrave është rit vdekjeje që kryhet vetëm nga burra dhe vetëm për burra, i ruajtur në një hapësirë të ngushtë gjeografike: malësia e Dukagjinit, Gjakova dhe Iballa e Pukës. Për ta kryer duhet një kuorum prej dhjetë burrash e më shumë — sepse gjâma nuk është qarje individuale, është akt kolektiv. Të mbledhur, burrat i bien gjoksit dhe çjerrin fytyrat me thonj, duke përsëritur formulën «O i mjeri unë për ty, o biri/nipi/miku jem», sipas lidhjes që kishin me të ndjerin.

Kanuni i Lekë Dukagjinit e kodifikon ritin me saktësi liturgjike: gjâma zhvillohet në tri akte, dhe në secilin akt thirrja «i mjeri un!» përsëritet nëntë herë me radhë. Kjo precizion — tri akte, nëntë thirrje — tregon se s'kemi të bëjmë me shpërthim spontan pikëllimi, por me një formë të trashëguar, të mësuar e të ruajtur brez pas brezi.

Dhe gjâma kishte një funksion të dytë, që zbulon logjikën e vërtetë të saj. Krahas shprehjes së dhembjes, ajo përhapte lajmin: klithma e madhe që ngrihej mbi një fshat i njoftonte krahinat fqinje se dikush kishte vdekur, që të tjerët të vinin e ta vizitonin familjen. Në një botë malore pa shtet, pa postë e pa gazetë, riti i zisë ishte njëkohësisht edhe rrjet lajmesh — një popull i shpërndarë nëpër grykë e majë e mbante veten të lidhur duke e kthyer edhe vdekjen në një sinjal që udhëtonte nga fisi te fisi.

Nga Skënderbeu te stelat dardane

Traditën gojore e lidh me një datë të madhe. Sipas një supozimi që mbështetet te kronisti Marin Barleti, origjina e gjâmës i referohet vdekjes së Skënderbeut në 1468: Barleti shënon se Lekë Dukagjini shkuli flokët e mjekrën në shenjë të dhembjes së thellë për humbjen e udhëheqësit. Nga ai akt legjendar rrjedh, sipas kësaj tradite, riti i çjerrjes së fytyrës.

Por rrënjët zbresin shumë më thellë se Mesjeta. Përfaqësimet më të hershme figurative të vajtimit në trojet shqiptare shfaqen mbi stelat funerare dardane të antikitetit klasik — dëshmi se gjesti i qarjes rituale mbi të vdekurin ka një vazhdimësi mijëravjeçare në këto anë. Dhe vajtimi jeton edhe në epikën: një nga pjesët më të bukura të Ciklit të Kreshnikëve është «Vajtimi i Ajkunës», ku nëna qan djalin e rënë me një zë që studiuesit e kanë krahasuar me vajet e Iliadës. Homeri dhe rapsodi malësor qajnë të vdekurin me të njëjtën gjuhë të lashtë.

E qara me ligje dhe rrënjët e iso-polifonisë

Në Jug, vajtimi merr një formë muzikore të veçantë: e qara me ligje, një nënlloj i këngës iso-polifonike të zisë, e përhapur sidomos në Labëri. Pasthirrma e zgjatur «oi-oi» është shtylla e saj. Studiuesi Gustav Meyer e nxjerr fjalën ligjë nga latinishtja elegium — elegjia — një urë tjetër që lidh vajtimin shqiptar me traditën e vjetër mesdhetare të vajit poetik.

Nga ky vajtim shumëzërësh, thonë studiuesit, lindi vetë iso-polifonia shqiptare — dhe shprehja e saj instrumentale, kabaja. Kënga që UNESCO e njeh sot si kryevepër e trashëgimisë njerëzore e ka një nga burimet e veta te zëri i grave mbi arkivol. Sa e vjetër e sa e rrënjosur ishte praktika, e dëshmon udhëtari osman Evlija Çelebi, që vizitoi Gjirokastrën në 1670 dhe e pagëzoi «qytetin e vajtimit»: çdo të diel, shkruante ai, të afërmit paguanin vajtues profesionistë që qanin e rënkonin me aq ndjenjë sa askush s'mund të rrinte në qytet nga zhurma — dhe qanin edhe për të vdekur qindravjeçarë me të cilët s'i lidhte asnjë gjak.

Ndalimi dhe rikthimi

Riti i zisë s'e kaloi shekullin e njëzetë i paprekur. Në Shqipërinë komuniste gjâma u ndalua rreptësisht — regjimi e pa si mbeturinë feudale, si pjesë të asaj bote malore me besë e Kanun që kërkonte ta zhbënte. Praktika u rigjallërua vetëm pas 1990-ës, bashkë me shumë të tjera që diktatura kishte dashur t'i fshinte. Sot vajtimi tradicional është tkurrur ndjeshëm — mbijeton në disa treva të Shqipërisë së Veriut e të Kosovës, dhe në formë të zbehtë në Zajaz e në Rekën e Epërme të Maqedonisë së Veriut.

Riti ndoqi edhe ndarjet fetare. Katolikët e Malësisë e praktikonin gjâmën më shpesh se myslimanët, sepse besimi mysliman e ndalon burrin të qajë të vdekurin; ndërkohë shqiptarët katolikë të Malit të Zi sot nuk e kryejnë më vetë ritin, por thërrasin gjâmatarë profesionistë nga Shqipëria e Veriut — një zakon që udhëton sërish tej kufirit, siç kishte udhëtuar dikur lajmi i vdekjes.

Ajo që mbetet nuk është një folklor i qetë për muze. Vajtimi dhe gjâma janë dëshmi se si një popull pa shtet e ktheu edhe humbjen në rregull, në formë, në zë të përbashkët — dhe se si e mbajti veten të lidhur duke qarë me të njëjtat fjalë nga Gjirokastra në Dukagjin, nga Labëria në Rekë. Kur nuk kishin institucione për të ruajtur kujtesën, ruanin kujtesën me trup e me zë. Kjo nuk është dobësi e një bote të humbur; është forca e një kulture që gjeti mënyra për të mbijetuar aty ku shteti mungonte.

Burimet:

• «Vajtimi (zakon shqiptar)», Wikipedia në shqip.
• «Vajtim and Gjëmë», English Wikipedia.
• Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodifikimi zakonor i gjâmës (tri akte, nëntë thirrje).
• Marin Barleti, «Historia e Skënderbeut» — dëshmia mbi vajtimin e Lekë Dukagjinit (1468), burim i traditës mbi origjinën.
• Evlija Çelebi, «Seyahatnâme» (1670) — përshkrimi i Gjirokastrës si «qyteti i vajtimit».