Pjetër Budi e Frang Bardhi: vargu i parë dhe fjalori i parë i shqipes

Kur Pjetër Budi mbylli, në vitin 1618, pesëdhjetë e tri faqet e tij me rreth tre mijë vargje shqip pas katekizmit të përkthyer, ai nuk dinte se po hapte një kapitull. E megjithatë e hapi. Dhe kur Frang Bardhi, shtatëmbëdhjetë vjet më vonë, rreshtoi në Romë pesë mijë e gjashtëqind fjalë latine me përkthimin e tyre shqip, ai nuk po bënte thjesht punën e një misionari të kujdesshëm: po i jepte një gjuhe pa shtet armën e parë me të cilën gjuhët mbrohen — fjalorin. Të dy ishin peshkopë të Veriut katolik, të dy shkruanin në një kohë kur perandoria osmane shtypte e shpërndante, dhe të dy bënë diçka që asnjë doktrinë fetare nuk ua kërkonte: e ngritën shqipen në çështje kombi.

Budi: vjershëtori i parë

Pjetër Budi (1566–1622) lindi në Gur të Bardhë të Matit, në malet e Shqipërisë qendrore-veriore. U shkollua për prift, shërbeu vite të tëra në Kosovë e Maqedoni, dhe më 1621 u emërua peshkop i Sapës e Sardës, në Zadrimë. Vdekja e gjeti herët dhe tragjikisht: në dhjetor të 1622-shit u mbyt duke kaluar lumin Drin — i njëjti lumë që do të merrte, simbolikisht, edhe shumë nga njohja që meritonte.

Vepra e tij e parë, Doktrina e Kërshtenë (1618), është një përkthim i katekizmit të kardinalit Robert Belarmin. Por vlera e saj letrare nuk qëndron te doktrina. Qëndron te shtojca: tre mijë vargje fetare në shqip, poezia më e hershme që njohim në dialektin gegë. Budi nuk ishte poet i madh në kuptimin që do t'i jepnim sot fjalës; vargu i tij është i thjeshtë, didaktik, i ngjeshur me frikën nga vdekja dhe me përgjërimin. Por ai është vargu i parë, dhe kjo i mjafton historisë. Pas tij erdhën Rituali Roman dhe Pasëqyra e t'rrëfyemit (të dyja 1621), kjo e fundit një adaptim me 401 faqe i një vepre italiane — vëllimi më i madh i prozës së hershme shqipe para Bogdanit.

Ajo që e veçon Budin nuk është vetëm penda. Është politika. Nga Roma, ai u përpoq t'i tërhiqte vëmendjen kurisë papale ndaj gjendjes së krishterëve shqiptarë dhe kërkoi mbështetje për një kryengritje të armatosur kundër osmanëve. Te ky prift që shkruan vargje e njëkohësisht ngre plane qëndrese, shohim tashmë profilin e plotë të letërsisë së vjetër gege: e lindur në kishë, por kurrë vetëm e kishës.

Bardhi: fjalori si akt mbrojtjeje

Frang Bardhi (1606–1643), Franciscus Blancus në latinisht, lindi në Zadrimë dhe u bë peshkop i Sapës — pra trashëgimtar i së njëjtës dioqezë ku kishte shërbyer Budi. Më 1635 botoi në Romë Dictionarium latino-epiroticum, fjalorin e parë të gjuhës shqipe: pesë mijë e gjashtëqind dyzet zëra latinë me përkthimin shqip, dhe një shtojcë me njëqind e trembëdhjetë fjalë të urta, shprehje e idioma, shumica e tyre të mbledhura drejtpërdrejt nga goja e popullit.

Kjo shtojcë është thesari. Sepse aty Bardhi nuk përkthen — ai regjistron. Proverbat shqipe që ai shënoi në 1635-ën jetojnë ende sot, dëshmi se gjuha ishte e gjallë, e pasur, e zonja për filozofi popullore shekuj para se dikush të pretendonte ndryshe. Vetë Bardhi e shpjegoi qartë pse e bëri: shqipja, shkruante ai, "po humbiste e po prishej" nën goditjet e pushtuesve të huaj, dhe ai donte ta ruante e t'i jepte krenari kombit. Fjalori, pra, nuk ishte mjet liturgjik. Ishte akt shpëtimi.

Skënderbeu, i kthyer atdheut

Bardhi nuk u ndal te leksiku. Më 1636, në Venedik, botoi në latinisht Apologjinë e Skënderbeut — me titullin e plotë madhështor Georgius Castriottus Epirensis vulgo Scanderbegh… suis et Patriae restitutus ("Gjergj Kastrioti i Epirit… i kthyer të vetëve dhe atdheut"). E shkroi, thuhet, për pesëmbëdhjetë ditë, në zjarrin e zemërimit. Shkak ishte një peshkop boshnjak, Gjon Tomë Marnaviçi, që më 1631 kishte pretenduar se Skënderbeu nuk ishte shqiptar, por sllav i fisit Marnaviç.

Kjo është një nga gënjeshtrat e para të mëdha kombëtariste kundër shqiptarëve që na ka ardhur me dokument — dhe përgjigjja e parë e dokumentuar shqiptare. Bardhi nuk u përpoq të "fitonte" me retorikë; ai e trajtoi pretendimin si mit dhe e rrëzoi me argument. Mësimi është i përhershëm: kur tjetri shpik prejardhje, përgjigjja nuk është britma, por dëshmia. Po ky është motivi që do të rimerret nga Pjetër Bogdani brez më vonë dhe që përshkon tërë historinë tonë intelektuale.

Dy peshkopë, një gjuhë

Budi dhe Bardhi nuk ishin bashkëkohës të ngushtë — kur vdiq i pari, i dyti ishte fëmijë — por i lidh një trashëgimi e vetme dioqeze dhe një mendje e vetme. Të dy shkruan në një kohë kur shkrimi shqip ishte ndërmarrje pothuajse e pamundur: pa shtyp të vetin, pa shkollë, pa alfabet të njësuar, me një gjuhë që Evropa as e dinte mirë se ekzistonte. Dhe pikërisht aty qëndron madhështia. Ata e kuptuan se gjuha shqipe nuk ishte dialekt katundi por degë më vete e familjes evropiane, dhe se ta shkruaje ishte njëlloj si ta mbroje.

Konica do të thoshte më vonë se një popull jeton aq sa jeton gjuha e tij. Budi i dha asaj vargun, Bardhi fjalorin. Njëri i mësoi shqipes të këndonte përmbi frikën e vdekjes, tjetri ia numëroi e ia ruajti fjalët një nga një si florinj. Të dy, me penë në dorë e besë në zemër, e mbajtën të gjallë atë që perandoritë do ta donin të vdekur.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005); albanianliterature.net, faqet për Pjetër Budin dhe Frang Bardhin.
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture; Historical Dictionary of Albania.
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albanian literature" dhe "Albanian language".
• Frang Bardhi, Dictionarium latino-epiroticum (Romë, 1635); Apologia pro Scanderbego / Georgius Castriottus Epirensis (Venedik, 1636).
• Pjetër Budi, Doktrina e Kërshtenë (Romë, 1618); Rituale Romanum dhe Speculum Confessionis (1621).

— Redaksia ZHURMA