Shpatajt: despotati shqiptar i Epirit

Kur historia e qëndresës shqiptare rrëfehet nga veriu, harrohet lehtë se një brez para Skënderbeut, në jug të largët, një derë arbërore mbante një despotat të tërin. Shpatajt — në burimet latine Spata — sunduan Artën, Angjelokastrën dhe Epirin jugor për shtatëmbëdhjetë vjet mbi gjysmë shekulli, mundën ushtri bizantine e kalorës kryqtarë, dhe u njohën zyrtarisht si «despotat i shqiptarëve». Emri i tyre rrjedh nga fjala shqipe shpata. Ata janë nyja më jugore e rrjetit arbëror mesjetar — dëshmia se Shqipëria etnike shtrihej dikur nga Ulqini te Gjiri i Korintit, shumë më larg se Shqipëria politike e vitit 1912.

Kush ishin

Shpatajt ishin një shtëpi fisnike shqiptare që doli në dritë me lëvizjen e madhe të shqiptarëve drejt jugut gjatë shekujve XIII–XIV. Prania shqiptare në brigjet përballë Korfuzit shënohet tashmë në dokumentet venedikase të vitit 1210, ndërsa letrat e mitropolitit bizantin Jani Apokauko dëshmojnë se, deri në fund të shekullit XIII, kolonitë shqiptare ishin ngulitur deri në Artë e Angjelokastrën. Albanologu Gaetano Schirò, që studioi gjenealogjinë e derës mbi burime parësore — «Kronikën e Janinës» dhe «Kronikën e Tokkos» — e nxjerr emrin Spata pikërisht nga fjala shqipe për armën. Ishte një familje që nuk erdhi si pushtuese e huaj: erdhi si pjesë organike e një populli që po rimerrte tokat e veta midis rënies së Bizantit dhe ngjitjes së Serbisë.

Gjin Bua Shpata dhe Beteja e Akheloosit (1359)

Themeluesin e fuqisë politike të derës e quajtën në kronikat latine Joannes Buasata — Gjin Bua Shpata. Rreth vitit 1358, bashkë me Pjetër Loshën, ai udhëhoqi marshimin shqiptar nëpër Epir, Akarnani e Etoli. Pikëkthesa erdhi me Betejën e Akheloosit (prill 1359), ku forcat shqiptare thyen despotatin e fundit bizantin nën Nikeforos II Orsini — një fitore që historianët Donald Nicol dhe N. G. L. Hammond e trajtojnë si lindjen e sundimit shqiptar në Epir. Nga fitorja dolën dy principata: Arta nën Loshën, Angjelokastra nën Gjin Bua Shpatën. Më 1360 vetë Simeon Uroš Nemanjić i Serbisë e njohu Gjinin si despot — pushteti arbëror u pranua nga i njëjti trung perandorak që sapo kishte rënë.

Kur Pjetër Losha vdiq nga murtaja më 1374, Gjin Bua Shpata i bashkoi të dy despotatet nën një dorë. Territori u shtri deri në Nafpaktos (Lepanto) më 1377, «nga Gjiri i Korintit deri te lumi Aheron në veri». Kulmi erdhi më 1378: kur Kryemjeshtri i Kalorësve Hospitalierë, Juan Fernández de Heredia — kreu i njërit prej urdhrave ushtarakë më të fuqishëm të Evropës — tentoi të merrte Nafpaktosin, Gjin Bua Shpata e mundi dhe e zuri rob. Për një despot arbëror të jugut, ky ishte prestigj ndërkombëtar i paprecedentë.

Despoti i shqiptarëve: Arta mes perandorive

Arta nën Shpatajt ishte një kryeqendër me fytyrë të dyfishtë: muret bizantine mbaheshin, kisha ortodokse e Shën Teodorës mbetej qendër fetare — por administrata dhe fisnikëria ishin shqiptare. «Kronika e Janinës» e quan formalisht despotat i shqiptarëve, njohje e drejtpërdrejtë e karakterit etnik të principatës. Gjin Bua Shpata mbajti diplomaci me Venedikun, nënshkroi traktate tregtare me Raguzën, martoi të bijën Irenë me Esau de' Buondelmontin, despotin e Janinës (1396), dhe lidhi aleanca me Muzakajt e Topiajt — dëra motra të së njëjtës fisnikëri arbërore. Ashtu si Arianitët në Vlorë a Zenebishtët në Gjirokastër, Shpatajt qeverisnin një copë të një bote të gjerë arbërore që fliste të njëjtën gjuhë të pushtetit: kështjellën, krushqinë dhe traktatin. Gjin Bua Shpata vdiq më 29 tetor 1399.

1416: rënia jo para osmanit, por para latinit

Pas Gjinit erdhën i vëllai Sgouros Shpata (1399–1403) dhe pastaj Muriq Shpata (1403–1415), i cili shënoi triumfin e fundit të derës kur mundi Karlo I Tokkon më 1412; por Muriqi ra vetë në betejë rreth viteve 1414–1415. Sundimtari i fundit, Jakob Bua Shpata, ia dorëzoi Artën Karlo I Tokkos më 4 tetor 1416 — data e saktë e fundit të despotatit shqiptar të Epirit, pas 57 vjetësh.

Ky detaj shpesh keqkuptohet, dhe ka rëndësi ta ndreqim: Shpatajt nuk ranë para osmanit. Ata ranë para një princi latin, Tokkos së Cefalonisë, në një kohë kur përçarja e brendshme dhe mungesa e një figure bashkuese e lanë despotatin pa mbrojtje. Ajo që i mungoi jugut ishte pikërisht ajo që veriu do ta gjente një brez më vonë te Skënderbeu: një prijës i vetëm nën të cilin dyert e ndara të bënin një. Tragjedia e Shpatave është tragjedia e mësimit që Lidhja e Lezhës do ta mësonte me çmim gjaku — se rrjeti arbëror ishte i pathyeshëm vetëm kur mbahej bashkë.

Nga Shpatajt te stradiotët

Rënia e despotatit nuk e shoi derën. Pasardhësit e Bua Shpatës u bënë bërthama e stradiotëve — kalorësit e lehtë shqiptarë që Venediku, Franca e Perandoria i rrëmbyen njëri-tjetrit për dy shekuj. Më i famshmi, Merkurio Bua (rreth 1478–1542), pasardhës i drejtpërdrejtë, komandoi njësi në betejat vendimtare të Luftërave Italiane — Agnadello (1509) e Marinjano (1515) — mori nga Louis XII i Francës titullin kont dhe nga perandori Maksimilian I një flamur me shqiponjën dykrenore. Poeti-ushtar Tzanes Koronajos i kushtoi një poemë epike prej ~4,500 vargjesh, ku e quan «mburojë e shqiptarëve». Kështu emri i një despotati të humbur u shndërrua në një markë ushtarake që Evropa e njohu për dy shekuj. (Historinë e plotë të stradiotëve dhe të Merkurio Buas e trajton rrëfimi ynë mbi dinastinë Bua-Shpata.)

Nyja jugore e rrjetit arbëror

Shpatajt dëshmojnë se në shekullin XIV shqiptarët nuk ishin një fenomen i ngushtë gjeografik. Ata mbanin dinasti të pavarura nga Mati i Kastriotëve deri në Angjelokastrën e Shpatave, nga Durrësi i Topiajve deri në Beratin e Muzakajve, nga Arbanoni i Progonëve deri te Epiri i thellë. Kjo ishte shtrirja e vërtetë e principatave shqiptare të mesjetës — një brezore nga Ulqini te Lepantoja. Sot arvanitasit e Prevezës, Janinës e Artës mbajnë, në toponime, mbiemra e kujtesë familjare, gjurmën e heshtur të asaj bote. Kur Shqipëria u rishpall më 1912, ajo ishte gjysma e brezit të vjetër; jugu i largët humbi. Por emri i Shpatave e mban ende atë kujtesë: dëshmia se kufijtë e një kombi maten edhe me atë që i është marrë, jo vetëm me atë që i ka mbetur.