Pajtimi i Gjaqeve, 1990: viti kur Kosova fali gjakun për të mbijetuar bashkë
Në një vit, një lëvizje e udhëhequr nga profesor Anton Çeta dhe mijëra studentë pajtoi rreth njëmijë e dyqind hasmëri — jo për para, por 'për hir të Kosovës', në prag të dhjetëvjeçarit më të errët.
PRISHTINË — Në pranverën e vitit 1990, ndërsa Beogradi po i hiqte Kosovës autonominë dhe dhuna po afrohej, shqiptarët e Kosovës nisën një nga lëvizjet më të jashtëzakonshme shoqërore të shekullit: pajtimin masiv të gjaqeve. Brenda pak muajsh, familje që kishin dekada në hasmëri dolën publikisht e ia falën njëra-tjetrës gjakun — jo për para e jo nën presion, por, siç u tha atëherë, 'për hir të rinisë, të popullit dhe të Kosovës'.
Zakoni i gjakmarrjes buronte nga e drejta e gjakut në Kanun — kodi i shoqërisë malore pa shtet, ku vrasja lante vrasjen dhe familje të tëra mbylleshin brenda mureve për frikë hakmarrjeje. Por i njëjti Kanun njihte edhe faljen: 'besën' dhe 'faljen e gjakut'. Lëvizja e 1990-s e ktheu këtë mekanizëm të brendshëm në një akt kombëtar.
Profesori dhe studentët
Fytyra morale e lëvizjes u bë Anton Çeta, folklorist dhe profesor në Universitetin e Prishtinës, njeri i qetë e i nderuar që udhëtonte fshat më fshat për t'u lutur familjeve të pajtoheshin. Pranë tij qëndruan intelektualë si historiani Zekeria Cana dhe studiuesi Mark Krasniqi. Por krahu punues i lëvizjes ishin mijëra studentë të Universitetit të Prishtinës, të cilët u shpërndanë nëpër Rrafshin e Dukagjinit e Kosovën e thellë, duke trokitur derë më derë.
Tubimet u bënë gjithnjë e më të mëdha. Më i madhi, te Verrat e Llukës afër Deçanit në maj të 1990-s, mblodhi një turmë të vlerësuar deri në gjysmë milioni njerëz — një det njerëzish ku hasmit shtrëngonin duart mbi arkivole simbolike. Brenda rreth një viti u pajtuan afërsisht njëmijë e dyqind hasmëri, sipas llogaritjeve të kohës.
Pse ndodhi pikërisht atëherë
Koha nuk ishte e rastësishme. Autonomia e Kosovës po shuhej, arsimi dhe administrata shqip po mbylleshin, dhe kërcënimi i dhunës ishte i prekshëm. Në atë kontekst, pajtimi i gjaqeve ishte njëkohësisht akt moral dhe strategji mbijetese: një popull që e ndjente veten të rrethuar zgjodhi të hiqte armët nga brenda para se t'i vinte lufta nga jashtë. Ishte vetëorganizim qytetar në shkallë të gjerë — pikërisht ajo aftësi që Kosova do ta ushtronte gjatë gjithë dhjetëvjeçarit, deri te lufta e fundit.
Pse ka rëndësi
Pajtimi i Gjaqeve tregoi se një shoqëri mund ta riformësojë vetë traditën e vet pa e mohuar atë: mekanizmi i faljes ishte gjithmonë brenda Kanunit; lëvizja thjesht e thirri në emër të së ardhmes. Është kujtesa se, para se Kosova të bëhej çështje ndërkombëtare, ajo ishte një popull që zgjodhi ta shëronte vetveten — dhe se uniteti nis me faljen, jo me hakmarrjen.
Burimet: kronikat e lëvizjes së pajtimit 1990–1991; dokumentimi i tubimit te Verrat e Llukës; literatura mbi Anton Çetën dhe rolin e studentëve të Universitetit të Prishtinës; studimet etnografike mbi Kanunin dhe faljen e gjakut.
