Lidhja e Lezhës: "Generalis Concilium", asambleja që nuk e dinte emrin e vet

LEZHË — Nuk ka dokument venedikas që të konfirmojë se çfarë moti kishte në Alessio-t atë 2 mars 1444. Ka vetëm dëshminë e Marin Barletit — klerikut shkodran që e shkroi historinë e Skënderbeut rreth gjashtëdhjetë vjet pas ngjarjes — se principes Albaniae u mblodhën në kishën e Shën Kollit për të bërë besë. Barleti e quajti mbledhjen generalis concilium — këshill i përgjithshëm — ose ndryshe universum concilium. Emrin «Lidhja e Lezhës» nuk e shkroi kurrë. Atë ia dhanë historianët e shekullit XIX e tutje.

Pse ka rëndësi

• Emrin «Lidhja e Lezhës» nuk e shkroi kurrë Marin Barleti: ai e quajti mbledhjen generalis concilium ose universum concilium; emrin e sotëm ia dhanë historianët e shekullit XIX e tutje.
• Asambleja u mbajt më 2 mars 1444 në kishën e Shën Kollit, në territor venedikas — Lezha ishte nën Venedikun që nga viti 1393 — pra terren neutral ku asnjë prijës nuk ishte mysafir i armikut të tjetrit.
• Gjashtë familjet e dokumentuara janë Arianitët, Balshajt, Muzakajt, Spanët, Zahariajt dhe Cërnojeviqët, këta të fundit fisnikëri e Zetës me origjinë sllave.

Prapa grumbullimit qëndronte një emergjencë e papritur. Në nëntor 1443, Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — kishte braktisur ushtrinë osmane ku kishte shërbyer si oficer, kishte rifituar Krujën nën besnikërinë e krishterë dhe kishte nisur të rindërtonte kontrollin mbi tokat e baballarëve. Por Kruja e vetme nuk mjaftonte: Murati II kishte burime shumë më të mëdha. Dija se Skënderbeu do të kthehej si armik nuk kërkonte spiun. Pyetja ishte vetëm se si dhe kur do të kthehej forca osmane. Kundër kësaj pyetjeje, asambleja e Lezhës ishte përgjigja kolektive.

Qyteti nuk ishte zgjedhur rastësisht. Lezhë — Alessio për venedikasit — ishte nën autoritetin e Republikës së Venedikut që nga viti 1393. Territoret venedike ofronin terren neutral: asnjë nga prijësit nuk rrezikonte të ishte mysafir i armikut të tjetrit. Venediku kishte interes të dyfishtë — i dëshironte arbërorët mjaftueshëm të bashkuar për t'i frënuar osmanllinjve ekspansionin bregdetar, por jo aq të konsoliduar sa të kërcënonin pronat e veta të Adriatikut. Ky ambiguitet diplomatik venedik ka ndjekur Lidhjen gjatë gjithë jetëgjatësisë së saj.

Anëtarët e dokumentuar janë gjashtë familje fisnike: Arianitët — ku spikaste Arianit Komnen, fisnik i jugut që do të bëhej vjehrri i Skënderbeut — Balshajt, Muzakajt, Spanët, Zahariajt dhe Cërnojeviqët. Ky i fundit nuk ishte dynastia arbërore: Cërnojeviqët ishin fisnikëri e Zetës, me origjinë sllave, të krishterë ortodoksë me prona ndërmjet lumenjve Morača dhe Zeta. Prania e tyre e bën Lezhën 1444 diçka më shumë se mbledhje etnike: ishte bllok ushtarak i krishterizmit ballkanik kundër një pushteti që të gjithë anëtarët e shihnin si rrezik ekzistencial.

Çfarë u vendos: Skënderbeut iu dha titulli i capitaneus generalis — komandant i përgjithshëm ushtarak — dhe çdo anëtar detyrohej të kontribuonte trupa dhe burime sipas kapacitetit të territorit të vet. Ky ishte boshti i marrëveshjes: unitet komande pa unitet administrativ. Kristo Frashëri, në Historia e Skënderbeut (1962), e ka trajtuar si aleancë pragmatike të elitave feudale që i bashkonte rreziku i përbashkët — jo si shtet embrionik, por si kompakt mbrojtës me jetëgjatësi të pasigurt.

Çfarë nuk u vendos është po aq i rëndësishëm. Nuk u krijua asnjë organ tatimor i përbashkët. Nuk u vendos asnjë administratë unike. Secili fisnik mbajti sovranitetin e brendshëm të territorit të vet dhe delegoi vetëm komandën ushtarake sipas rrethanave. Kjo do të thotë se kompakti nuk kishte mekanizëm detyrues: kur interesi i anëtarit divergonte nga detyrimet ndaj koalicionit, nuk kishte gjykatë, as sanksion. Dhe divergoi, me rregullsi, gjatë dy dekadave e gjysmë të ekzistencës.

Termi generalis concilium që zgjodhi Barleti nuk ishte aksidentim gramatikor. Ai ishte klerik i arsimuar, familjar me terminologjinë juridike kanonike dhe civile. Concilium nënkupton mbledhje me vendimmarrje të kufizuar — ndryshe nga foedus (traktat permanent me detyrime reciproke) apo liga (aleancë formale me statut). Zgjedhja e termit tregon se dëshmitarët afër ngjarjes e kuptonin natyrën e lirshme të strukturës. «Lidhja e Lezhës» si frazë shfaqet në historiografinë shqiptare me Rilindjen Kombëtare, kur e kaluara arbërorë u sistemua dhe u vu në shërbim të projektit kombëtar të shekullit XIX.

Ky nuk është argument kundër Lezhës — është argument kundër mistifikimit të saj. Aleks Buda dhe Kristo Frashëri, dy nga historianët kryesorë shqiptarë të shekullit XX, e studiuan me kujdes dhe e vendosën në kontekstin e duhur: akt mbrojtës, koalicion me bazë të gjerë, moment i rëndësishëm por jo themelues i shtetësisë moderne. Rilindja dhe kultura historike e komunizmit e ngritën mbi atë bazë një narrativë shumë më të thjeshtë — Lezhën si origjinë, Skënderbeun si themelues. Ajo narrativë bëri punë politike. Dhe vazhdoi ta bëjë.

Prova e konceptit erdhi katër muaj pas asamblesë, në qershor 1444. Një forcë osmane nën komandën e Alibegut depërtoi drejt Shqipërisë qendrore dhe Skënderbeu, duke mbledhur kontributet e premtuara nga anëtarët e aleancës, e shkatërroi në Betejën e Torviollit. Ishte fitoria e parë e madhe e koalicionit dhe, pa të, nuk do të kishte «Lidhje» për ta mbajtur mend. Torvioll vërteton se marrëveshja kishte funksionuar — të paktën herën e parë.

Asambleja e Lezhës vdiq me Skënderbeun. Pasi ai ndërroi jetë në janar 1468 — në Lezhë, e njëjta qytet ku ishte mbledhur fisnikëria pesëmbëdhjetë vjet më parë — koalicioni u shpërbë. Osmanllinjtë rifituan të gjitha territoret brenda dhjetë viteve. Por emri mbijetoi dhe u bë simbol. Çfarë tregon ky shndërrim? Se ngjarjet historike rrallë kanë, që në fillim, kuptimin që u mveshim me retrospektivë. Lezhë 1444 ishte kompakt ushtarak i fisnikërisë ballkanike kundër osmanit — jo akt i vetëdijes kombëtare. Bëri «Lidhje» kur kombi kishte nevojë për Lidhje. Ky mekanizëm nuk është gënjeshtër — është ndërtim kombëtar i ushqyer nga nevoja e momentit. Dhe e njëjta logjikë funksionon edhe sot, sa herë që heroi i djeshëm ripërcaktohet sipas nevojës politike të ditës.

Burim: Wikipedia shqip — Lidhja e Lezhës; Barleti, M. — Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (~1508); Frashëri, K. — Historia e Skënderbeut, 1962.
— Redaksia ZHURMA