Pjetër Arbnori: «Mandela i Ballkanit», shkrimtari që shkroi 28 vjet burg

Kur më 8 gusht 1962 Gjykata Ushtarake e Tiranës e dënoi me vdekje një mësues letërsie 27-vjeçar nga Durrësi, askush nuk mund ta merrte me mend se i njëjti njeri, tri dekada më vonë, do të ulej në karrigen më të lartë të një Shqipërie të lirë. Pjetër Arbnori mbeti mbi dy muaj në atë që të burgosurit e quanin «dhoma e vdekjes», duke pritur çdo natë pushkatimin që nuk erdhi kurrë. Dënimi iu kthye në njëzet e pesë vjet, pastaj u zgjat me dhjetë të tjera — gjithsej njëzet e tetë vjet burg, një prej dënimeve politike më të gjata në Europën e shekullit XX. Prej andej ai s'doli i thyer, por shkrimtar: veprën e tij letrare e shkroi fshehurazi në qeli. Bota e quajti «Mandela i Ballkanit».

Jetim i luftës, i ndaluar nga dera e shkollës

Pjetër Arbnori lindi më 18 janar 1935 në Durrës. Fëmijërinë ia përgjysmoi lufta: kur ishte vetëm shtatë vjeç, i ati u vra nga forcat partizane gjatë luftës civile që përfshiu Shqipërinë në fund të Luftës së Dytë Botërore. Ai mbaroi shkollën e mesme me medalje të artë, por «biografia» e familjes — e njollosur si antikomuniste — ia mbylli derën e universitetit. Për regjimin e ri që po ndërtonte Enver Hoxha, prejardhja vendoste fatin më shumë se merita.

Arbnori nuk u dorëzua. Punoi si mësues derisa e larguan për arsye politike, e më pas u fut në Fakultetin e Filologjisë të Universitetit të Tiranës me dokumente të rreme, duke e mbaruar një program pesëvjeçar në gjysmën e kohës. Nga fundi i viteve pesëdhjetë jepte letërsi në Kavajë — mësues i një lënde që regjimi e donte si mjet propagande, ndërsa ai e mbante si formë lirie.

Grupi social-demokrat dhe dhoma e vdekjes

Rreth vitit 1960, bashkë me një grusht intelektualësh, Arbnori organizoi një lëvizje të fshehtë social-demokrate — një përpjekje të pafuqishme në letër, por vdekjeprurëse në sytë e një shteti policor. Sigurimi e zbuloi grupin, dhe më 27 maj 1961, në moshën 26-vjeçare, ai u arrestua bashkë me gjashtë të tjerë. Në gjyqin e 8 gushtit 1962 Gjykata Ushtarake e Tiranës e dënoi me pushkatim. Mbi dy muaj kaloi në pritje të ekzekutimit para se, më 13 tetor 1962, dënimi t'i shndërrohej në njëzet e pesë vjet heqje lirie.

Ishte pikërisht ky mekanizëm — vdekja e shtyrë, e pastaj e zgjatur — që e bënte të pamëshirshëm sistemin. Kur dënimi po i mbaronte, regjimi i shtoi edhe dhjetë vjet të tjera me akuzën e sajuar të «agjitacionit dhe propagandës». Numri përfundimtar ishte njëzet e tetë vjet: gati gjithë rinia dhe mosha e mesme e një njeriu, të fshira nga jeta për një ide.

Njëzet e tetë vjet: universiteti i burgut

Arbnori i kaloi ato vite nëpër burgjet politike të diktaturës, me Spaçin e Burrelin si emblema të një sistemi ndëshkimor që synonte jo vetëm të izolonte trupin, por të shuante mendjen. Burgjet e Enver Hoxhës nuk ishin thjesht vende ndalimi; ishin pjesë e po asaj arkitekture frike që mbushi vendin me bunkerë — një shtet që e mbante popullin e vet peng përmes betonit dhe telit me gjemba.

U arrestua 26 vjeç dhe u lirua 54 vjeç, në gusht të vitit 1989, pak muaj para se sistemi që e kishte burgosur të merrte fund. Në atë gjysmë jete pas hekurave, Arbnori nuk humbi as arsyen, as fjalën — dy gjërat që diktatura kërkonte më shumë t'ia merrte.

Shkrimtari që shkroi në qeli

Ajo që e veçon Arbnorin nga radha e gjatë e viktimave është se qelinë e ktheu në punishte letrare. Pjesën më të madhe të veprës së tij ai e shkroi fshehurazi brenda burgut, në kushtet më armiqësore që mund të imagjinohen, duke rrezikuar dënime të reja për çdo faqe. Romane si Kur dynden vikingët, Bukuroshja me hijen e Shtëpia e mbetur përgjysmë lindën në gjysmëerrësirën e qelisë dhe u botuan vetëm pas rënies së diktaturës.

Kjo është një trashëgimi që e lidh Arbnorin me një brez të tërë krijuesish që regjimi u përpoq t'i heshtte — me shkrimtaren Musine Kokalari, të dënuar nga i njëjti sistem, e me të tjerë që penën e mbajtën gjallë nën ndalim. Letërsia shqipe e këtij brezi u shkrua kundër shtetit, jo me lejen e tij: fjala si akt qëndrese, kur çdo institucion tjetër ishte zaptuar.

Nga qelia në karrigen e Kuvendit

Kur diktatura filloi të çahej, Arbnori doli menjëherë në ballë. Mori pjesë në demonstratën antikomuniste të 14 janarit 1990 në Shkodër dhe u bë kryetar i degës së Partisë Demokratike për këtë qytet. Në zgjedhjet e para të lira ai u zgjodh deputet, dhe u rizgjodh disa herë, duke qëndruar në Kuvend nga viti 1991 deri në 2001.

Nga 6 prilli 1992 deri më 24 korrik 1997, Pjetër Arbnori shërbeu si Kryetar i Kuvendit të Shqipërisë — kreu i së njëjtës parlament që dikur e kishte dënuar me vdekje pushteti të cilit ai i shërbente. Njeriu që një shtet e kishte dashur të pushkatonte, tani drejtonte seancat e legjislativit të parë demokratik të vendit. Rrallë ka mishëruar dikush kaq plotësisht kalimin e Shqipërisë nga diktatura te republika sa ky mësues letërsie i kthyer nga vdekja.

«Mandela i Ballkanit»: dinjiteti si qëndresë

Për njëzet e tetë vitet nëpër burgje, Arbnori u pagëzua «Mandela i Ballkanit» — një krahasim që nuk është thjesht retorik. Si Mandela, ai e ktheu dënimin e gjatë në autoritet moral; si ai, doli nga qelia pa urrejtje për t'u ulur në institucionet e vendit. Publicistë shqiptarë kanë shkruar se ai nuk u mposht as nga burgu, as nga diktatura, dhe nuk u tjetërsua as nga tranzicioni — një dëshmi e rrallë qëndrueshmërie në një vend ku shumëkush ndryshoi ngjyrë me erën.

Arbnori vdiq më 8 korrik 2006 në Napoli, në moshën 71-vjeçare, nga një hemorragji cerebrale. Një vit më vonë, në maj 2007, një çmim letrar u pagëzua me emrin e tij. Historia e Pjetër Arbnorit është historia e një fjale që nuk pranoi të heshtte: e një njeriu që shteti u përpoq ta fshinte dy herë — një herë me plumb, një herë me harresë — dhe që të dyja herët mbeti në këmbë. Ai është kujtesa se edhe nën sistemin më të mbyllur, dinjiteti njerëzor gjen një çarje ku të rrojë.