Buzmi: trungu që malësori e priti si mysafir për ta kthyer diellin

Natën më të gjatë të vitit, në një kullë të Nikaj-Mërturit, një burrë i shtëpisë dilte në oborr dhe thërriste emrin e të zotit të shtëpisë sikur të kishte ardhur mysafir nga larg. Nuk kishte ardhur askush. Kishte ardhur një trung dushku, i prerë e i zgjedhur me kujdes që ditë më parë — dhe familja e priste në prag ashtu siç pritet një njeri që sjell lajm të mirë. Ky trung quhej buzmi. Do të digjej gjithë natën, do t'i hidhej bukë e verë mbi lëvore, dhe hiri i tij të nesërmen do të shpërndahej nëpër ara. Nuk ishte metaforë: në mendimin që e krijoi këtë rit, dielli ishte ndalur, dhe zjarri i shtëpisë duhej ta ndihmonte të kthehej.

Një festë e diellit, e maskuar si festë e krishtlindjes

Buzmi është riti shqiptar i diellndalimit dimëror — solstici i 21–22 dhjetorit, pika ku dita pushon së shkurtuari dhe nis të zgjatet. Kalendari i sotëm e ka ngjitur festimin te Kërshëndellat, dhe cikli i tij shtrihet përafërsisht nga 22 dhjetori deri më 6 janar; por vetë materia e ritit — trungu, zjarri i pandërprerë, hiri mbi tokë — nuk ka asgjë të krishterë brenda. Është një veprim bujqësor-blegtoral i një populli që matte kohën me diellin dhe jo me meshën.

Emri ndryshon nga krahina në krahinë, dhe pikërisht kjo shumësi emrash e tregon lashtësinë. Në Nikaj-Mërtur quhet nata e buzmit. Në Mirditë Kshnellat ose Kërshëndellat. Në Lumë — dhe ky është emri më zbulues i të gjithëve — quhet thjesht mjedisi i dimrit: mesi i dimrit. Jo emër shenjtori, jo emër feste, por një stacion kalendarik.

Trungu që pritet si mysafir

Skema e ritit është e njëjtë nga Dukagjini te Malësia e Madhe, nga Shala te Kosova e Maqedonia Perëndimore. Një pjesëtar i familjes — buzmari — del në oborr me trungun mbi kurriz dhe thërret nga jashtë. Formula e regjistruar në malësi shkon: «Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar, me gjâ e me mall e me gjith të mirat e Zotit!» I zoti i shtëpisë përgjigjet nga brenda: «Mirë se u bjen Zoti!» Buzmi hyn në shtëpi i përcjellë, i uruar dhe i nderuar; mbi të vendoset ushqim e pije — bukë, djathë, gjalpë — si për një mysafir të vërtetë, sipas së njëjtës logjike mikpritjeje që Kanuni e kodifikon në ligj. Pastaj ndizet dhe lihet të digjet gjithë natën.

Ky është momenti ku riti tregon çfarë është në të vërtetë. Një trung nuk pritet si mysafir sepse është dru. Pritet ashtu sepse në një shtresë shumë të vjetër besimi ai është dikush — bartës i një fuqie që hyn në shtëpi një herë në vit dhe që duhet paguar me nder. Etnografi Mark Tirta e rendit buzmin pikërisht aty ku i takon: brenda kulteve të bujqësisë dhe të blegtorisë, jo brenda festave fetare. Është e njëjta gramatikë mendore që prodhoi kulshedrën dhe drangoin — një botë ku dukuritë e mëdha të natyrës kanë emër, vullnet dhe marrëdhënie me njeriun.

Hiri që kthehet në arë

Riti nuk mbaron me zjarrin. Në mëngjes hiri mblidhet dhe shpërndahet në ara ose hidhet në rrënjë të pemëve frutore, që viti të vijë me bereqet. Kjo e mbyll qarkun dhe e shpjegon të gjithë natën: shtëpia merr diellin e ndalur, e mban gjallë me zjarr deri në agim, dhe pastaj ia kthen tokës në formë hiri. Buka mbi trung në mbrëmje dhe hiri mbi arë në mëngjes janë dy anë të së njëjtës shkëmbimi.

Prandaj buzmi nuk është kurrë vetëm zbukurim festiv. Është, në kuptimin e ashpër ekonomik, një lutje për prodhimtarinë e vitit të ardhshëm nga një popull që jetonte mbi kufirin e mjaftueshmërisë — i njëjti mendim praktik që prodhoi fljen si gjellë të ndarjes dhe odën si institucion vendimmarrjeje pa shtet.

Fjala nuk erdhi nga askush tjetër

Këtu qëndron çështja që e vendos buzmin përfundimisht në shtëpinë e vet. Zakoni i trungut dimëror njihet gjerësisht në Evropë — nga Yule log anglez te badnjak-u sllavojugor — dhe origjina e tij e përbashkët evropiane mbetet e diskutuar, me paganizmin shqiptar mes burimeve që studiuesit kanë propozuar, krahas atij romak, keltik, gjermanik e sllav; Jacob Grimm ishte i pari që vuri re paralelen mes badnjakut dhe zakonit veriperëndimor.

Por paralelja e ritit nuk është prejardhje e fjalës. Eqrem Çabej e shqyrtoi buzm-in dhe e nxori fjalë vendëse të shqipes: e lidhi me rrënjën indoevropiane *bhau-, *bhu- «godit, rrah, shtyj» — po ajo rrënjë që jep latinishten fustis «shkop» — me kuptimin e parë «trung, dru zjarri», që më vonë mori peshën simbolike të ritit dhe në fund u bë emri i vetë festës. Prejardhjen sllave që kishte propozuar Gustav Meyer, Çabej e quajti fort të dyshimtë, duke gjetur lidhjet e brendshme shqipe më bindëse.

Rrjedhimi është i qartë dhe nuk ka nevojë për zmadhim. Shqiptarët nuk e morën këtë natë nga fqinjët bashkë me emrin e saj: e kanë me emër të vetin, të një shtrese më të vjetër se çdo ardhje sllave në Ballkan. Kur e krishtera arriti, ajo i dha ditës një emër të ri — dhe edhe ai emër, siç tregoi Çabej, është Kërshëndella nga latinishtja Christi natale, më i vjetër se Krishtlindje-ja me burim greqishtjeje. Feja e mbuloi datën; nuk e prodhoi ritin.

Ku ulet buzmi në kalendarin shqiptar

Emri lumjan — mjedisi i dimrit — merr kuptim të plotë vetëm brenda kalendarit popullor që Rrok Zojzi rindërtoi në studimin e vet «Gjurmët e një kalendari primitiv te populli ynë» (Buletin i Institutit të Shkencave, Tiranë 1949). Zojzi mblodhi te malësorët gjurmët e një viti prej 365 ditësh të ndara jo në dymbëdhjetë muaj, por në dy gjysma prej 180 ditësh — vera dhe dimri — të lidhura me tri ditë kryet e motmotit dhe dy ditë festash në mes të vitit, ku secila gjysmë ndahej më tej në katër pjesë prej 45 ditësh.

Në një kalendar të tillë, mesi i dimrit nuk është festë e huazuar: është nyje strukturore e sistemit, pika ku gjysma e errët e vitit kthen shpinën. Buzmi është riti që shënon këtë nyje. Ky është ndryshimi mes një zakoni dhe një trashëgimie: zakoni mund të vijë nga kudo, kurse një rit që zë vend të saktë brenda një kalendari autokton është prodhim i vetë atij kalendari.

Zakoni që as feja, as shteti nuk e shuan

Dëshmia më e fortë e lashtësisë së buzmit është se ai i mbijetoi të gjitha shtresave që u vunë sipër. E mbajtën katolikët e malësisë; e mbajtën ortodoksët; e mbajtën edhe myslimanët, të cilëve asnjë kalendar fetar nuk ua kërkonte — provë e drejtpërdrejtë se rrënja e ritit qëndron nën fenë, jo brenda saj. E mbajtën edhe në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur shteti ateist i luftoi ritet publike si mbeturina, dhe zjarri i buzmit u tërhoq brenda shtëpisë pa u shuar.

Sot nata e buzmit rikthehet e ndërgjegjshme: në Dukagjin, në Malësi të Madhe, në Kosovë, në disa raste si festë e organizuar dhe në shumë të tjera si kujtim familjar. Ajo qëndron në të njëjtin rradhë me iso-polifoninë dhe me gjëmën e burrave: një trashëgimi që u ruajt pa shkrim, pa institucion dhe pa mbrojtje, vetëm sepse familjet e panë si të tyren. Një trung, një natë, një zjarr — dhe një popull që e kishte matur kohën me diellin shumë përpara se dikush t'ia shkruante emrin.