Vallet dhe veglat: çiftelia, lahuta, gajdja

Një popull njihet jo vetëm nga ç'thotë, por nga si lëviz dhe si tingëllon. Te shqiptarët, atje ku mbaron fjala, fillon vegla; dhe atje ku mbaron vegla, fillon trupi që kërcen. Lahuta njëtelëshe e malësorit, çiftelia me dy tela e Kosovës dhe e Rrafshit të Dukagjinit, gajdja që ulërin nëpër fusha — secila është një gjuhë më vete, e folur prej shekujsh pa abetare. Ato janë, bashkë me këngën popullore dhe isopolifoninë e jugut, shtylla tingullore e trashëgimisë sonë — dhe, ndryshe nga shumë gjëra që humbasin, ato ende dëgjohen.

Lahuta: teli i vetëm i kujtesës

Lahuta është vegla më e ashpër dhe më fisnike e veriut shqiptar. Një kuti druri me lëkurë të shtrirë, një qafë e gjatë, një tel i vetëm prej fijesh kali, dhe një hark që e rrëshqit atë tel — kaq. Por mbi atë tel të vetëm ka udhëtuar gjithë epika legjendare e maleve: ciklet e kreshnikëve, Muji e Halili, betejat e Krajlit, besa dhe gjaku. Lahutari nuk është thjesht muzikant; ai është rapsod, kujtues, kronikan i një populli që historinë e vet nuk e shkroi gjithmonë në letër, por e këndoi.

Konica do të kishte vënë re — dhe ne e themi pa frikë — se lahuta nuk është vegël për të gjithë. Ajo i përket dimrit, vatrës, burrave të mbledhur rreth zjarrit në mbrëmjet e gjata të bjeshkës. Tingulli i saj është i thatë, gati i mërzitshëm për veshin e pamësuar; por kush e kupton e di se aty nuk kërkohet melodi e ëmbël, por peshë. Lahuta mban fjalën, jo zbukurimin. Ajo është motra tingullore e Kanunit: e rreptë, e kursyer, e pamëshirshme në saktësinë e saj.

Çiftelia: dy tela, një popull

Po të jetë lahuta zëri i epikës së lashtë, çiftelia është zëri i përditshmërisë krenare. Emri vetë e thotë: çift-teli, dy tela. Njëri mban dronin, tingullin e qëndrueshëm që nuk pushon; tjetri ngre melodinë mbi të. Kjo është gjeniaja e thjeshtë e veglës — me dy tela vetëm, çiftelia bën njëkohësisht bazën dhe këngën, harmoninë dhe rrëfimin.

Çiftelia është vegla amtare e Kosovës, e Rrafshit të Dukagjinit, e Malësisë, e trevave shqiptare të Maqedonisë së Veriut dhe të Malit të Zi. Në dasma ajo është mbretëreshë: nuk ka dasmë veriore pa çifteli. Por ajo është edhe vegël baladash dhe këngësh trimërie — shumë prej tyre të hartuara në kohë roberie, kur teli i çiftelisë mbante atë që goja nuk guxonte ta thoshte hapur. Ka diçka tipike shqiptare në këtë: të thuash të vërtetën më të rrezikshme përmes një vegle me vetëm dy tela, e maskuar si zbavitje dasme.

Gajdja, fyelli dhe veglat e frymës

Krahas veglave me tela, shqiptarët kanë dhe një familje të tërë veglash frymore. Gajdja — gajdeja, kajda — është tulumi prej lëkure që ushtohet pa pushim, vegla që mban gjallë vallen e gajdes, një valle e përhapur në tërë Ballkanin e poshtëm por me një hap dhe një emër çuditërisht të njëjtë te shqiptarët. Tingulli i saj është i egër, gati primitiv, dhe pikërisht aty qëndron forca e tij: gajdja nuk kërkon t'i pëlqejë veshit, ajo kërkon ta lëvizë trupin.

Pranë saj qëndron fyelli, zëri i bariut dhe i vetmisë blegtore, dhe zurna — buria me dy gjuhëza që, e shoqëruar nga lodra (daullja, tupani, daireja), bën muzikën e hapësirave të mëdha: dasma në oborr, panaire, festa fshati. Ndarja është e qartë dhe e bukur: lahuta dhe çiftelia janë vegla brendie, të vatrës dhe të odës; gajdja, zurna e lodra janë vegla jashtësie, të sheshit dhe të valles së madhe.

Vallja: trupi që rrëfen

Vegla pa valle do të ishte gjysmë gjuhe. Shqiptarët kërcejnë ndryshe nga jugu në veri, ashtu siç këndojnë ndryshe. Në jug mbretërojnë vallet e qeta e madhështore — pogonishtja, vallja çame me lëvizjet e saj të ngadalta e plot dinjitet — të lidhura ngushtë me frymën polifonike. Në veri vallja shpërthen: e shpejtë, kërcyese, plot kapërcime burrash në majë të gishtave, me shpata e me thirrje.

Kurorën e këtyre e mban sot K'cimi i Tropojës — vallja e Tropojës — që në dhjetor të 2024-ës u shpall nga UNESCO Trashëgimi Kulturore Jolëndore e Njerëzimit, gjatë seancës së 19-të të Komitetit Ndërqeveritar në Asunción të Paraguait. Kjo valle, e kërcyer me daulle nga burra, gra e fëmijë, ballë për ballë e pa u prekur, me lëvizje që kujtojnë fluturimin e shqiponjës, u bë e katërta traditë shqiptare në listën e UNESCO-s — pas isopolifonisë, xhubletës dhe transhumancës. Nuk është rastësi që tri nga të katërtat janë muzikë, valle a veshje: aty rri shpirti i kombit.

Pse mbijetuan

Konica nuk do të na fal nëse e mbyllim me lavde boshe. Le ta themi drejt: shumë nga këto vegla janë në rrezik. Lahutarët e vërtetë po pakësohen; çiftelia shpesh tretet nën tastierat elektronike të dasmave të sotme; gajdja gati u harrua. Mbijetesa e tyre nuk është e garantuar nga UNESCO-ja, por nga ai që ende mëson të ulet e ta luajë.

E megjithatë, ka arsye krenarie. Një popull i vogël, i ndarë nëpër kufij dhe i sunduar shekuj me radhë, ruajti një familje të tërë veglash dhe vallesh që e mbajnë të dallueshëm midis fqinjëve. Teli i lahutës, dy telat e çiftelisë, fryma e gajdes — ato janë po aq dëshmi identiteti sa edhe një dokument i vjetër. Atje ku armiku donte t'i fshinte, shqiptarët vazhduan të luanin. Dhe sa kohë që një tel i vetëm ende dridhet mbi një lëkurë të shtrirë në një odë mali, kujtesa nuk ka vdekur.

Burimet:

• UNESCO, Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity — "K'cimi dancing of Tropojë" (inscribed 2024), ich.unesco.org.
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture dhe shkrime mbi epikën dhe folklorin shqiptar (zëra: lahutë, kreshnikë).
• Encyclopædia Britannica — "Albania: The arts / folk music and dance".
• Society of Folk Dance Historians (SFDH), "Albanian Folklore" — përshkrime të veglave (çifteli, lahutë, gajde, zurna, lodër/tupan) dhe valleve.

— Redaksia ZHURMA