Xhubleta: veshja që UNESCO e shpalli trashëgimi të rrezikuar

TIRANË — Nëpër malet e Veriut të Shqipërisë, në Rugovë, Malësinë e Madhe, Dukagjin dhe në trevat shqiptare të Malit të Zi, gratë kanë veshur shekuj me radhë një fund që asnjë popull tjetër ballkanik nuk e ka ruajtur: xhubletën, atë veshje në trajtë këmbane që valëzon përfundi, sidomos në pjesën e mbrapme. UNESCO e regjistroi në 2022 si trashëgimi jomateriale në nevojë urgjente për mbrojtje — një njohje që njëkohësisht e bën të dukshme dhe e konfirmon rrezikun e zhdukjes së saj.

Forma e xhubletës është aq e veçantë saqë burimet akademike e lidhin me kulturat më të vjetra të Mesdheut. Wikipedia në anglisht, duke u thirrur në studime arkeologjike, shënon ngjashmëri me figurinat neolitike të Bosnjës dhe me veshjet e disa figurave të mijëvjeçarit të dytë p.e.s., duke e vendosur kështu në një kontekst më të gjerë mesdhetar. Gjithashtu, veshje me trajta këmbane shihen në monumente të epokës romake në Ballkan, në figura perëndeshash dhe valltaresh. Por xhubleta mbeti vetëm në trojet shqiptare — një fakt që burimet e shqipes dhe të anglishtes e theksojnë si dëshmi të vijimësisë së një tradite të pazëvendësueshme.

Konstruktimi i xhubletës është i ndërlikuar. Sipas të dyja burimet e Wikipedia-s, ajo përbëhet nga 13 deri në 17 rripa të ngushtë shajaku, të vendosur horizontalisht dhe të ndërthurur me breza gajtanësh. Pjesët e sipërme — gjoksi dhe zona që mbulohet nga parandoja — punohen me grep në lesh të zi. Mbahet e varur në supe me dy rripa të gjerë. Këmbana theksohet në pjesën e pasme, duke i dhënë asaj atë lëvizje karakteristike kur gruaja ecën.

Nga aspekti i ngjyrave, sot mbizotërojnë dy kodime: e bardha për vajzat e pamartuara, e zeza për gratë e martuara. Por kjo thjeshtësim është relativisht i ri. Wikipedia në shqip citon një autor të shekullit XVII që shkruante se "pavai nuk kishte aq ngjyra sa xhubleta e grave të Kelmendit". Wikipedia në anglisht shton se pakësimi i ngjyrave në dy shekujt e fundit lidhet me kufizimin e përdorimit vetëm në zona të thella malore, larg qendrave urbane.

Simbolika e qëndisjeve është po aq e rëndësishme sa vetë forma. Repertori i motiveve është parakristian: Dielli, Hana, yjet, shqiponjat dhe gjarpri (Vitore). Një pjesë e mirë e këtyre shenjave i përket repertorit fetar të ilirëve jugorë; një pjesë tjetër ka funksion apotropaik — mbrojtje kundër syrit të keq, sëmundjeve dhe frymëve të liga. Disa qëndisa paraqesin duar, formë që përkon me amuletet ilire të gjetura në tuma. Shqiponja mbetet emblema më e dukshme e të gjithave, dhe është ajo që e lidh xhubletën drejtpërdrejt me identitetin kombëtar.

Ky repertor nuk jeton vetëm në lesh. I njëjti sistem shenjash — dielli me rreze, hëna si gjysmëhënë, zjarri si kryq — shfaqet në gurët e varreve, në gdhendjet e kullave dhe, deri në fillim të shekullit XX, i vizatuar me gjilpërë mbi lëkurën e vetë grave të Malësisë: tatuazhi që malësoret e quanin luleboje. Kur e njëjta gramatikë shenjash përsëritet në veshje, në gur dhe në trup, nuk kemi të bëjmë me zbukurim të rastësishëm por me një kod të përbashkët.

Përsa i përket etimologjisë, burimet bien në një kundërshtim të rëndësishëm. Wikipedia në anglisht propozon një prejardhje nga proto-shqipja *jú-(m)blit-ā, "bletë", me rrënjë në indoeuropianin ballkanik *h₁sú-melit, "me mjaltë të mirë". Kjo lidhje semantike me bletën, sipas këtij burimi, mbështetet nga një rrjet marrëdhënish që përfshin kulturën shqiptare dhe kulturat e lashta mesdhetare, përfshirë qytetërimin minoik dhe mitologjinë e Zeusit dhe Melissës. Ndërsa Wikipedia në shqip ofron një etimologji krejt tjetër: fjala vjen nga arabishtja ğubbeh, me dy rrugë të mundshme hyrjeje — ose përmes italishtes giubbetto, ose përmes turqishtes osmane cüppé. Kjo divergjencë midis burimeve nuk është zgjidhur në tekstet e dhëna, por e bën të qartë se debati mbi origjinën e emrit mbetet i hapur.

Xhubleta dikur ishte veshje e përditshme, që tregonte statusin shoqëror dhe ekonomik të asaj që e mbante. Por ndryshimi i regjimit në Shqipëri e ktheu atë në relikt. Sipas të dyja burimet e UNESCO-s dhe Wikipedia-s, politikat e sistemit socialist në vitet 1960 e shndërruan jetën malësore: gratë duhej të punonin në kooperativat bujqësore, dhe xhubleta nuk ishte më praktike. Shtetëzimi çoi në mungesë lëndësh të para. Tradita e transmetimit nënë-bijë u shkëput; sot vetëm një numër i vogël grash të moshuara ruajnë dijen e plotë të procesit.

Megjithatë, xhubleta nuk u zhduk krejt. Pas rënies së sistemit socialist, interesi u rizgjua — por kalimi i dijes tek brezat e rinj mbeti i vështirë për shkak të kostove dhe mungesës së materialeve. Wikipedia në shqip përmend disa përpjekje institucionale: shoqata artizanësh, Departamenti i Tekstilit dhe Modës në Fakultetin e Inxhinierisë Mekanike të Universitetit Politeknik të Tiranës, dhe Atelieri i Modës në Universitetin e Arteve. Këto janë përpjekje për të shndërruar transmetimin familjar në një mësim më të strukturuar — por nuk dihet nga burimet nëse kanë prodhuar vazhdimësi reale.

Sot xhubleta mban një kuptim që e tejkalon funksionin praktik. UNESCO e përshkruan si "pjesë integrale e identitetit malësor", me rëndësi shoqërore dhe shpirtërore. Ajo shfaqet në festa, në ceremoni, në përfaqësimet kulturore — por rrallë në jetën e përditshme. Dikur tregonte martesën, moshën, statusin; sot tregon kryesisht se kush ka mbetur për ta bërë.

Burimet:

• UNESCO ICH — regjistrimi i xhubletës në Listën e Trashëgimisë Jomateriale në Nevojë Urgjente për Mbrojtje (2022)
• Wikipedia (anglisht) — etimologjia, origjinat e lashta, simbolika ilire, ndryshimet e ngjyrave
• Wikipedia (shqip) — variantet rajonale, pjesët e kostumit, përpjekjet e transmetimit institucional, ndikimi i politikave socialiste

— Redaksia ZHURMA