Festat dhe ritet: Dita e Verës, Nevruzi dhe motmoti shqiptar

Ka një orë në vit kur shqiptari, pa pyetur priftin a hoxhën, ndez një zjarr në majë të kodrës dhe pret që dielli të forcohet. Kjo orë nuk gjendet në asnjë libër të shenjtë — ajo është më e vjetër se të gjithë librat. Festat e mëdha të kalendarit popullor shqiptar nuk janë thjesht ditë pushimi: ato janë mbeturinat e gjalla të një besimi diellor që iliri e mbante para se Roma, Bizanti dhe Stambolli të vinin njëri pas tjetrit me perënditë e tyre. Kush do ta kuptojë popullin tonë, le t'i lexojë festat e tij ashtu siç lexon një gjuhë: aty fle e gjithë trashëgimia që e mban kombin bashkë.

Dita e Verës: kryeviti i diellit

Festa më e pastër pagane që na ka mbetur është Dita e Verës, e kremtuar më 14 mars. Emri vetë është mësues: shqiptari e ndan motin në dy stinë të mëdha — verën dhe dimrin — dhe 14 marsi është dita kur dimri thyhet e vera nis. Sipas kalendarit të vjetër julian, kjo binte mbi 1 mars, kreun e motmotit, fillimin e vitit të ri bujqësor. Prandaj festa quhet edhe Verëza ose Kryet e Motmotit: është një Vit i Ri pagan, i lashtë sa toka.

Bërthama e saj rrah në Elbasan, në luginën e Shkumbinit, ku gojëdhëna e lidh me tempullin e Zanës së Malit — perëndeshës së gjahut, të pyjeve dhe të natyrës, që, sipas besimit, dilte nga shpella e saj vetëm më 14 mars për të lajmëruar verën. Natën e 13 marsit ndizen zjarre nëpër kodra, jo për argëtim, por për një qëllim shumë të vjetër: të dëbohet dimri dhe të forcohet dielli. Sepse në thelb të çdo riti shqiptar të kalendarit qëndron Dielli — i nderuar si dhuruesi i jetës, shëndetit dhe energjisë, syri që sheh gjithçka. Bukëza e ëmbël e Elbasanit, ballokumja, gatuhet rrumbullake e verdhë si vetë dielli që po ngjitet. Më 2004-n shteti e shpalli festë zyrtare — por shqiptari nuk priti dekretin: e kishte kremtuar tri mijë vjet pa leje.

Sulltan Nevruzi: pranvera që u bë besim

Pak ditë pas Verëzës, më 22 mars, vjen Nevruzi — Viti i Ri i botës iraniane, që te shqiptarët mori një ngjyrë krejt të vetën. Për bashkësinë bektashiane, Sulltan Nevruzi është festa më e madhe e vitit: dita që shënon lindjen e Imam Aliut dhe, njëkohësisht, ringjalljen e natyrës pas dimrit. Bektashizmi mbërriti në trojet shqiptare në shekujt XV–XVI dhe gjeti tokë pjellore pikërisht sepse nuk e shkuli njeriun nga rrënjët e tij të vjetra — e mbështolli pranverën pagane me një petk shpirtëror të ri.

Në teqe mblidhen besimtarët për lutje e bujtina; në shtëpi mbillen lule a vendoset një degë ulliri te dera; gatuhet byreku me një monedhë brenda — kush e gjen, e pret një vit me fat. Por gjëja më e bukur është se Nevruzi prej kohësh ka dalë jashtë mureve të teqesë: e kremtojnë myslimanë sunitë, katolikë e ortodoksë, sepse pranvera nuk i përket asnjë feje. Që prej 1996-s është festë zyrtare. Konica do të kishte buzëqeshur me kënaqësi: ja një popull që e bën fenë shërbëtore të jetës, jo jetën shërbëtore të fesë.

Shëngjergji dhe shenjtorët-bujq

Kur vera vjen me të vërtetë, vjen edhe Shëngjergji — Shën Gjergji — i kremtuar më 6 maj në Shqipëri e Kosovë. Emri është i krishterë, por riti është shumë më i vjetër se kisha: zjarre, këngë, kurban dhia a qengji, vesa e mëngjesit mbi të cilën rrokulliset njeriu për shëndet, dhe blegtoria që ndahet në "vera" e "dimra". Ja sinkretizmi shqiptar në punë e sipër: shenjtori i krishterë veshi mantelin e një perëndie bujqësore ilire, ashtu siç Sulltan Nevruzi veshi mantelin e pranverës persiane. Po të heqësh emrat e huaj, mbetet i njëjti rit i diellit dhe i tokës që ushqen.

Ky është një tipar që e dallon trashëgiminë tonë: feja zyrtare ndërron, riti popullor mbetet. Nën sipërfaqen e festave të krishtera e myslimane vazhdojnë të jetojnë besimet popullore — ora, zana dhe kuçedra — të cilat asnjë meshë e asnjë namaz nuk arriti t'i shuante. Festa shqiptare ka kujtesë më të gjatë se kisha dhe xhamia bashkë.

Motmoti: koha si rreth, jo si vijë

Fjala motmot — viti i plotë — na zbulon mendësinë e të parëve: koha nuk ishte një vijë që ecën drejt, por një rreth që kthehet. Kryeviti, kreu i motmotit, motmoti i ri — i gjithë ky fjalor flet për një ripërtëritje ciklike, ku çdo pranverë është një lindje e re e botës. Bujku shqiptar nuk e numëronte kohën me numra abstraktë, por me punë: kur korret gruri, kur shihet bagëtia, kur ndizet zjarri i Verëzës. Festat ishin orët e mëdha të kësaj sahati natyror.

Le të jemi, megjithatë, të ndershëm në mënyrën e Konicës. Sot shumë nga këto rite janë holluar në piknik e parada televizive; ballokumja shitet në qese plastike dhe pak veta e dinë pse është e verdhë. Nuk është turp — popujt ndryshojnë — por është detyrë ta dimë çfarë trashëguam para se ta tjetërsojmë. Sepse festa nuk është vetëm pushim: është një kuvendim i heshtur me të parët, e motra e mikpritjes që e quan mysafirin të Zotit dhe e besës që mban fjalën. Kalendari ynë i festave është dëshmia më e bukur se shqiptari, para se të ishte i krishterë a mysliman, ishte djalë i Diellit — dhe se ai diell ende ndizet, çdo 14 mars, mbi kodrat e Elbasanit.

Burimet:

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture, New York University Press / Hurst, 2001.
• Wikipedia, "Dita e Verës" dhe "Nevruz in Albania" (përmbledhje me referenca akademike, kalendar julian, Zana e Malit, Elbasan).
• Wikipedia, "Dielli (Albanian paganism)" — kulti diellor në besimin popullor shqiptar.
• RTSH / Visit Tirana — kremtimi i Sulltan Nevruzit te bashkësia bektashiane; festë zyrtare që prej 1996.
• Wikipedia, "Ballokume" — ëmbëlsira tradicionale e Elbasanit për Ditën e Verës.

— Redaksia ZHURMA