Kalaja e Gjirokastrës: fortesa mbi Drino nga e cila lindi qyteti i gurtë

Kodra e kalasë u banua që në epokën e hekurit; prej kalasë mesjetare lindi qyteti i gurtë, në listën e UNESCO-s që nga viti 2005.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Kalaja e Gjirokastrës zë kreshtën shkëmbore në mes të qytetit të Gjirokastrës dhe sundon luginën e Drinos. Muret e saj, rreth 1.300 metra, mbyllin afro 2,5 hektarë dhe ruhen pothuajse të plota. Dosja që Shqipëria i dorëzoi UNESCO-s e quan kalanë zanafillën e qytetit: fillimisht qendër ushtarake dhe administrative, nga shekulli XIV vendbanimi nisi të dalë jashtë mureve dhe të rritet rreth saj. Që nga viti 2005, qendra historike e Gjirokastrës, me kalanë si bërthamë, është në Listën e Trashëgimisë Botërore.

Muret e gurta të Kalasë së Gjirokastrës mbi një shpat të gjelbër, me kullën e rrumbullakët dhe kullën e sahatit majtas, e një çati me pllaka guri në plan të parë — Muret dhe kulla e sahatit të Kalasë së Gjirokastrës mbi çatitë prej guri të qytetit · Foto: ShkelzenRexha / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: ShkelzenRexha Licenca: CC BY-SA 4.0

Kodra mbi Drino

Kalaja qëndron mbi një shkëmb të veçuar pak nga Mali i Gjerë, mbi kurrizin që e pret qytetin diagonalisht, nga jugperëndimi drejt verilindjes. Sipas arkeologut Damian Komata, ajo ngrihet 370 metra mbi nivelin e detit. Rreth kodrës shtrihen lagjet e vjetra: Cfaka me përroin e saj nga perëndimi, Pazari i Vjetër nga lindja dhe veriu, Dunavati nga jugu. Disa kilometra më në lindje, përtej Drinos, shtrihen rrënojat e Antigonesë, qytetit antik që sipas vlerësimit të ICOMOS-it u themelua nga mbreti Pirro më 295 p.e.s.

William Martin Leake, që kaloi pranë qytetit më 27 dhjetor 1804, shkroi se lagjet ishin ndarë nga njëra-tjetra me përrenj të thellë. Piktori Edward Lear, në nëntor 1848, e përshkroi qytetin si të ngritur mbi tri kreshta shkëmbore; kreshta e mesme, edhe më e larta prej tyre, e lidhur me malin vetëm nga një ujësjellës, kurorëzohej nga kalaja.

Historia

Antikiteti. Gërmimet e para sistematike brenda mureve u bënë më 1983–1984, kur në sheshin lindor po përgatitej skena e përhershme e festivalit folklorik. Komata i botoi rezultatet në revistën Iliria (1988). U gjetën qeramikë e epokës së hekurit dhe e periudhës qytetare ilire (shekujt IV–I p.e.s.), një trakt muri me qeramikë të shekujve V–VI dhe një tjetër i mesjetës së hershme (shekujt IX–X). Përfundimi i tij: kodra u banua që në epokën e hekurit, u fortifikua në antikitetin e vonë dhe në mesjetën e hershme, dhe u rifortifikua pas shekullit XII. Organizata për Ruajtjen dhe Zhvillimin e Gjirokastrës përmend edhe një mur me blloqe që, sipas saj, mund të dëshmojë një fortifikim para vitit 168 p.e.s. Kjo mbetet hipotezë.

Mesjeta. Sipas vlerësimit të ICOMOS-it (2005), kalaja u ngrit në gjysmën e dytë të shekullit XIII si qendër feudale; faza e saj e parë ndodhej në krahun juglindor. Emri i plotë, Argyrokastron, shfaqet për herë të parë te kronisti bizantin Johan Kantakuzeni, në rrëfimin e ngjarjeve të vitit 1336; ai e quan vendin një herë qytet e një herë kështjellë. Në fund të shekullit XIV kalaja kaloi te Zenebishtët: pas fitores së vitit 1399 pranë Dhivrit, Gjon Zenebishi e bëri Gjirokastrën kryeqendrën e tij.

Periudha osmane. Burimet nuk pajtohen për datën e rënies: Wikipedia shqip jep 1417, pas një rrethimi të gjatë; Wikipedia anglisht jep 1418; ICOMOS-i dhe organizata e Gjirokastrës japin 1419. Sipas Wikipedias anglisht, Gjon Zenebishi vdiq më 1417 dhe i biri, Simoni, e trashëgoi në fillim të vitit 1418. Osmanët e rrethuan menjëherë; Simoni u largua gjatë rrethimit dhe u kthye kur ai dështoi, por më pas ua dorëzoi qytetin, i cili deri më 1419 u bë qendra e Sanxhakut të Shqipërisë. Në regjistrat e taksave të viteve 1431–1432 qyteti kishte 163 shtëpi. Udhëtari osman Evlija Çelebi, që e vizitoi në vitin 1670 (Wikipedia shqip jep 1672), numëroi 200 shtëpi brenda kalasë.

Ali Pasha. Kur Leake kaloi në dhjetor 1804, nuk hyri në qytet, sepse Ali Pashë Tepelena dhe një grupim i fuqishëm i qytetit e vëzhgonin njëri-tjetrin me mosbesim. Pashai e mori qytetin më 1811 (Wikipedia shqip jep 1812). Sipas organizatës së Gjirokastrës, ai e përforcoi kalanë me mure të reja dhe ndërtoi një ujësjellës prej rreth 12 kilometrash, që e merrte ujin në malin e Sopotit. ICOMOS-i, nga ana e vet, shënon se rezervuarët nëntokësorë të kalasë mbusheshin nga një ujësjellës rreth 10 kilometra i gjatë, ndër më të gjatët e kohës, dhe se në fillim të shekullit XIX kalaja u zgjerua, ndërsa një pjesë e bërthamës së vjetër u rindërtua.

Lear, që hyri në kala në nëntor 1848, gjeti vetëm «një guaskë muresh të errëta që po shkërmoqeshin». Ai besonte se kalanë e kishte ndërtuar Ali Pasha dhe se ishte rrënuar pas rënies së tij. Gërmimet treguan më vonë se ajo ishte shumë më e vjetër. Sipas ICOMOS-it, nga fundi i shekullit XIX ajo e kishte humbur funksionin ushtarak.

Shekulli XX. Burimet ndryshojnë për burgun e kalasë. Sipas organizatës së Gjirokastrës, në kohën e mbretit Zog aty u ndërtua një burg i madh; Wikipedia anglisht thotë se qeveria e Zogut e zgjeroi burgun ekzistues më 1932 dhe shënon se gjatë regjimit komunist aty u mbajtën të burgosur politikë. Ujësjellësi i Ali Pashës u rrëzua më 1932; një nga harqet e tij qëndron ende mbi lagjen Dunavat dhe njihet si «Ura e Ali Pashës». Qyteti u shpall «qytet-muze» në vitin 1961, ndërsa në tetor 1968 Gjirokastra priti për herë të parë Festivalin Folklorik Kombëtar, që mbahet në kala. Më 2005 qendra historike u regjistrua në Listën e Trashëgimisë Botërore sipas kritereve (iii) dhe (iv); më 2008 pasuria u zgjerua me qendrën historike të Beratit.

Legjenda

Një gojëdhënë, që e sjell organizata e Gjirokastrës, tregon se kur osmanët e rrethuan qytetin për herë të fundit, Argjiro, motra e zotit të kalasë, zgjodhi vdekjen para robërisë: u hodh nga muret me fëmijën në krahë. Prej saj, sipas kësaj gojëdhëne, kalaja u quajt «e Argjirosë». Vetë organizata e quan këtë shpjegim të pamundur në dukje, sepse qyteti njihej me këtë emër qysh në periudhën bizantine, shumë para ardhjes së osmanëve. Një version tjetër, që e regjistron Komata, thotë se Argjiro zotëronte fushën dhe e ndërtoi kështjellën për t’u mbrojtur nga armiqtë. Figura e saj frymëzoi një poemë të Ismail Kadaresë në vitet 1960.

Emri mesjetar Argyrokastron do të thotë «kështjella e argjendtë». Disa studiues, nga Leake (1835), që e paraqiste si mundësi, te W. Tomaschek dhe arkeologu H. Ceka, mendojnë se emri mund të vijë nga fisi antik epirot i argjirinëve.

Kalaja sot

Muret dhe kullat: sipas Komatës, kalaja është rreth 500 metra e gjatë dhe 75 metra e gjerë; në pikën e quajtur Dulgë, në jugperëndim, ngushtohet deri në 15 metra. Muret përforcohen nga pesë kulla të fuqishme. ICOMOS-i i përshkruan kullat si katërkëndëshe, shumëkëndëshe dhe rrethore, të ndërtuara me gur dhe llaç gëlqereje.
Hyrjet: Komata numëron katër, njërën «të kalorësisë» në verilindje, një në veriperëndim, atë «të vezirit» në jug dhe një hyrje të vogël «sekrete» në mes të murit jugor. ICOMOS-i përmend tri hyrje: më e vjetra nga veriu, dy të tjerat nga zgjerimi i shekullit XIX.
Brenda mureve: aty ndodhen Muzeu i Gjirokastrës, kulla e sahatit, dy teqe dhe një tyrbe bektashiane, një sternë dhe skena e festivalit. Në kala ndodhen edhe muzeu i armëve, me pajisje ushtarake nga periudha e Skënderbeut deri te dy luftërat botërore, dhe një avion amerikan Lockheed T-33, i detyruar të ulej në Rinas më 23 dhjetor 1957.
Mbrojtja: kalaja është monument kulture i kategorisë I, me numër regjistri GJ001, i mbrojtur me vendime të viteve 1948 dhe 1971. Sipas ICOMOS-it, fortifikimi është pronë shtetërore dhe para vitit 1990 kalaja u mirëmbajt, u konsolidua dhe u restaurua; më 2005 ICOMOS-i e gjeti «pjesërisht në përdorim, pjesërisht në rrënoja».