Trashëgimia

Festivali Folklorik i Gjirokastrës: lindi për një ditëlindje, mbijetoi regjimin

Nga 8 tetori 1968 deri më 1 korrik 2023, kalaja e Gjirokastrës ka mbledhur çdo rreth pesë vjet rapsodët, valltarët dhe iso-polifoninë e trojeve shqiptare — dhe u bë arkivi më i madh i performancës popullore që kemi.

Redaksia ZHURMA 10:42 · 31 Korrik 2026 Përditësuar 12:25 + Ruaj

Këngëtarë popullorë shqiptarë me veshje krahinore në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, 1988 — FOTO · Peter, CC BY 2.0 / Wikimedia Commons

Më 8 tetor 1968, në sheshin e brendshëm të kalasë së Gjirokastrës, u ngrit një skenë prej dërrase mbi gurin osman dhe për nëntë ditë me radhë mbi të kaluan rapsodë nga Tropoja, valltarë nga Myzeqeja, grupe iso-polifonike nga Labëria dhe këngëtarë nga çdo rreth i vendit. Data nuk ishte e rastësishme: festivali u vendos qëllimisht rreth 16 tetorit, ditëlindjes së Enver Hoxhës, dhe qyteti u zgjodh sepse ishte i tiji. Ajo që regjimi mendoi si dekor për një ditëlindje u kthye, brez pas brezi, në arkivin më të madh të performancës popullore shqiptare — dhe mbijetoi njeriun që e frymëzoi.

Pse ka rëndësi

Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës u mbajt për herë të parë më 8–16 tetor 1968 dhe që atëherë kthehet çdo rreth pesë vjet në kalanë e qytetit; edicioni i fundit u zhvillua më 24 qershor – 1 korrik 2023.
Përzgjedhja që i paraprin festivalit ka qenë historikisht masive: në vitin 1978 u aktivizuan rreth 53.000 pjesëmarrës nëpër rrethe, ndërsa në skenë dolën 1.560 interpretues.
Skena e Gjirokastrës është vendi ku iso-polifonia labe, kënga kreshnike dhe valljet e trojeve u dokumentuan së bashku para se UNESCO t'i njihte veç e veç; për vetë festivalin, dosja e kandidaturës u dorëzua në Paris në vitin 2019.

Një traditë që nis para kalasë

Gjirokastra nuk e shpiku festivalin kombëtar të folklorit; ajo e trashëgoi. Pesë festivale folklorike kombëtare ishin mbajtur tashmë në Tiranë — më 1946, 1949, 1952, 1957 dhe 1959 — në një kohë kur shteti i ri po ndërtonte për herë të parë një hartë të dokumentuar të këngës dhe vallëzimit popullor. Kalimi në Gjirokastër më 1968 e ndryshoi peshën e ngjarjes: nga një takim në kryeqytet, festivali u bë një pelegrinazh drejt një skene të vetme, brenda mureve të një kalaje mesjetare, ku akustika dhe pamja e qytetit të gurtë i jepnin çdo interpretimi një peshë ceremoniale.

Pas edicionit të parë, ku morën pjesë të gjitha rrethet e vendit, festivali u vendos në një ritëm pesëvjeçar: 1973, 1978, 1983, 1988. Në fazën përfundimtare të vitit 1973 dolën në skenë 1.370 pjesëmarrës. Pesë vjet më vonë shifrat u rritën ndjeshëm: rreth 53.000 njerëz u përfshinë në fazën e përzgjedhjes nëpër rrethe dhe 1.560 prej tyre arritën në kalanë e Gjirokastrës. Kjo piramidë — dhjetëra mijëra njerëz që këndojnë dhe vallëzojnë në fshat e në qytet që një mijë e ca të dalin në skenë — është vetë mekanizmi që e mbajti gjallë repertorin.

Instrumenti i regjimit dhe arkivi që la pas

Do të ishte e pandershme ta rrëfenim festivalin pa origjinën e tij politike. Ai lindi si pjesë e një kalendari festash rreth figurës së udhëheqësit, u organizua nga një shtet që zgjidhte se cili repertor ishte "i shëndoshë" dhe cili jo, dhe pati vite kur kënga fetare, kënga e mërgimit dhe tema të tëra u lanë jashtë skenës. Regjimi e kuptonte folklorin si dëshmi legjitimiteti.

Por rezultati e tejkaloi qëllimin. Për të dalë në Gjirokastër, çdo rreth duhej të mblidhte, provonte dhe regjistronte grupet e veta — dhe ky proces prodhoi një sasi materiali që asnjë institut i vetëm nuk do ta kishte mbledhur dot. Rapsodë tetëdhjetëvjeçarë që dinin variante të këngës kreshnike u regjistruan sepse duhej të konkurronin; grupe burrash nga fshatra të Labërisë e ngjitën iso-polifoninë në një skenë kombëtare pikërisht atëherë kur emigrimi po e zbrazte bartësin e saj natyror. Kur regjimi ra, mbetën shiritat, fotografitë dhe — më e rëndësishmja — brezi që e kishte parë veten të vlerësuar në kalanë e Gjirokastrës.

Pas 1991: mbijetesa, Berati, kthimi

Tranzicioni gati sa nuk e mbyti. Cikli pesëvjeçar u thye pas 1988: edicioni i radhës u mbajt vetëm më 1995, dhe jo në Gjirokastër por në kalanë e Beratit. Në shtator të vitit 2000 festivali u kthye në vendin e vet. Prej atëherë ritmi u rivendos, me luhatje: 29 shtator – 5 tetor 2004, 24–29 shtator 2009, 10–16 maj 2015 me rreth 1.204 artistë, dhe pas një ndërprerjeje të gjatë, 24 qershor – 1 korrik 2023.

Ndryshimi më domethënës i pas-1991-shit nuk ishte kalendari, por harta. Festivali pushoi së qeni ngjarje e "rretheve" të një shteti dhe u bë takim i trojeve: grupe nga Kosova, nga Maqedonia e Veriut, nga Mali i Zi, nga diaspora dhe nga fshatrat arbëreshe të Italisë së Jugut ngjiten sot në të njëjtën skenë. Një valle e Rugovës dhe një aheng shkodran ndajnë të njëjtën mbrëmje — dhe kjo ngjitje, që në hartat politike duket e pamundur, në kalanë e Gjirokastrës është thjesht programi i së martës.

Çfarë mban skena

Përmbajtja e festivalit është, në thelb, inventari i gjallë i asaj që kjo faqe e quan trashëgimi shqiptare: polifonia me disa zëra dhe kabaja me saze nga jugu; epika e lahutës nga veriu; valljet burrërore dhe ato të grave; veshjet — fustanella, xhubleta, plisi — që në Gjirokastër nuk janë kostum skenik por dëshmi krahine. Në një javë, një spektator sheh të vendosur pranë njëri-tjetrit elementë që zakonisht studiohen veças, dhe kupton se sa i unifikuar është sistemi: e njëjta besë, i njëjti Kanun, e njëjta gjuhë, të kënduara në dhjetëra dialekte.

Festivali është edhe një makinë transmetimi. Ansambli Kombëtar i Këngëve dhe Valleve dhe ansamblet krahinore marrin prej tij repertor; mësuesit e vallëzimit marrin variante; të rinjtë që dalin një herë në kalanë e kështjellës së Gjirokastrës shpesh mbeten bartës për tridhjetë vjet.

Dosja në Paris

Në tetor 2019, në pritje të edicionit që planifikohej për vitin 2020, një dosje kandidature për vetë festivalin u dorëzua në UNESCO. Ajo u përgatit nga Akademia e Arteve dhe Trashëgimisë "Odea" së bashku me institucione kulturore, me mbështetjen e Ministrisë së Kulturës, Akademisë së Shkencave, Komisionit Kombëtar të UNESCO-s, Arkivit Qendror Shtetëror të Filmit dhe autoriteteve vendore të Gjirokastrës, dhe përfshinte formularin, një film dokumentar dhjetëminutësh, dhjetë fotografi dhe letra mbështetjeje. Deri tani festivali nuk figuron i regjistruar si element më vete në listat e UNESCO-s — dosja mbetet pjesë e një procesi të hapur, ndërsa iso-polifonia, që festivali e ndihmoi të dokumentohej, u njoh më 2005.

Trashëgimia e skenës

Gjashtëdhjetë vjet pas dërrasës së parë mbi gur, vlera e Gjirokastrës nuk qëndron te ceremonia. Ajo qëndron te fakti se një shoqëri e ndarë nga kufij shtetërorë, nga sisteme politike dhe nga tri valë emigrimi ka mbajtur një takim të përsëritur ku matet se çfarë ende dihet përmendsh. Sa grupe iso-polifonike dolën këtë herë? A e këndoi dikush atë variant të vjetër? Kush e mban ende lahutën? Përgjigjet, të mbledhura çdo pesë vjet në të njëjtin oborr, janë termometri më i besueshëm që kemi për shëndetin e kulturës gojore shqiptare.