Paganizmi shqiptar / ilir

Para krishterimit, para islamit, para ortodoksisë, shqiptarët kishin besimin e vet. Një panteon hyjnish iliro-shqiptare — Perëndi të qiellit, të ujit, të fatit — ruhen sot në folklor, në zakonet mortore, në toponomastikën. Kjo është paganizmi shqiptar, feja e hartuar nga populli shumë para se të merrnin fetë e tjera.

Paganizmi shqiptar është sistemi i besimeve para-kristiane të popullsive iliro-shqiptare të Ballkanit perëndimor. Ai nuk ishte "fe primitive" siç e paraqiti historiografia e shek. XIX, por — sipas albanologut Robert Elsie në A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture (NYU Press, 2001, fq. vii–viii) — "një traditë që u zhvillua brenda kulturave fisnore relativisht të izoluara," ku hyjnitë, ritualet dhe mitet transmetoheshin me gojë për mijëvjet. Shumë pjesë të tij mbijetuan në krishterimin dhe islamin popullor shqiptar — veçanërisht në zakonet e jetesës, vdekjes, martesës dhe bujqësisë.

Hyjnitë ilire paraardhëse

Arkeologjia dhe epigrafia romake na japin emra të dokumentuar të hyjnive të kultivuara në trojet iliro-shqiptare.

• Zojz (forma e lashtë: Zis) — perëndia e qiellit dhe e rrufesë. Gjuhëtari Bardhyl Demiraj ka dëshmuar (2011, fq. 70) se termi rrjedh nga protoshqipja *dźie̅uˀa(t)t-, vazhdimësi direkte e rrënjës proto-indo-europiane *Di̯ḗu̯s — "qielli i ndriçuar" — e cila ka prodhuar njëkohësisht Zis-in mesapik, Zeusin grek dhe Jupiterin romak. Hyllested dhe Joseph (2022, fq. 232) konfirmojnë se Zojz është "ekuivalenti i qartë dhe i afërt gjuhësor" i këtyre hyjnive — argument kryesor i vazhdueshërisë iliro-shqiptare.
• Bindus — perëndia e ujit dhe e burimeve. Dokumentohet konkretisht nga altaret votive të zbuluara pranë burimit të Privilicës, afër Bihaqit (Bosnja e sotme). Sipas arkeologut John Wilkes në The Illyrians (Blackwell, 1992, fq. 244–247), kulti i Bindusit ishte i përhapur midis fisit Japodes, të vendosur në kufijtë veriorë të Ilirisë.
• Medaurus — perëndi luftëtare ilire. Dokumentohet nga një mbishkrim votiv i zbuluar në Risinium (Risani i sotëm, Mali i Zi), ku paraqitej si kalorës me shtizë mbi shpatullë — simbol i mbrojtjes qytetare. Një mbishkrim tjetër del nga Lambaesis (Algjeria romake), i vendosur nga një tregtar ilir si falënderim ndaj perëndisë së vendlindjes.
• Tomor — kulti i malit Tomor pranë Beratit është ndër më të dokumentuarit. Pllakat arkeologjike nga liqeni i Shkodrës, të datësuara në shek. VI para erës sonë, zbulojnë "simbole qiellorë, hënë, diell dhe vetëtima" (Brahaj, 2007, fq. 16–18) — tregues se kulti i maleve dhe qiellit ishte aktiv shumë para helenizimit të rajonit.
• Redon — hyjni detare ilire, emri e të cilës ruhet sot në toponiminë shqiptare si "Kepi i Rodonit" afër Durrësit — njëra nga mbijetimet toponomike më të qarta të paganizmit para-roman.

Krijimet mitologjike dhe heroët e përrallave

Folklori shqiptar — kënga kreshnike, përallat, legjendat popullore — ruan një botë të tërë para-kristiane. Heronjtë Muji dhe Halili, Gjergj Elez Alija, Ago Ymeri mbartin modele shumë më të vjetra se islamizimi i shek. XVI–XVII. Albanologu Arshi Pipa ka vënë në dukje (1993, fq. 253) se elementet e mitologjisë shqiptare "rrjedhin nga origjina paleobalkane dhe janë kryesisht pagane" — kontinuitet i drejtpërdrejtë me botëkuptimet e antikitetit iliro-ballkanik.

Zana — nimfat e malit — lidhen nga gjuhëtarë si Eqrem Çabej me Thana-n ilire, hyjni gjuetie dhe pyllit të dokumentuar në mbishkrime dalmate, paralele me Dianën romake; evoluimi fonetik Thana → Zana është i rregullt brenda sistemit zanor shqip. Ora — fuqia fatale personale — llogaritet ndër konceptet pagane me rrënjë më të thella: çdo njeri e kishte Orën e vet, mbrojtëse ose kumtuese e fatit.

Kultivimi i pemëve, i ujit, i zjarrit — zakonet si "dashi fli" për largim të së keqes, "zjarret e Shën-Gjinit" për solsticin veror, "kukuvajkat e drurit" për bagëtinë — janë lidhje të drejtpërdrejta me praktikat paganiste. Kisha shqiptare, si shumica e kishave europiane, i "kristianizoi" pa i shuar; "festa e Shën-Kollit" binte pikërisht mbi datën e festave të vjetra pagane të detit dhe ujit.

Bektashizmi si urë midis paganizmit dhe islamit

Bektashizmi — tarikat sufist me origjinë në shek. XIII në kufirin anatolian midis krishterimit, islamit dhe paganizmit — u bë i përhapur gjerësisht midis shqiptarëve midis shek. XV dhe XVIII. Kjo zgjerim nuk ishte rastësi: bektashizmi "lejoi veten të jetë mjet për shprehjen e besimeve kripto-kristiane dhe para-islame" të popullsive lokale — formulim i dokumentuar nga historiografia moderne e fesë shqiptare.

Çelësi është kulti i Malit Tomor. Vendi u asociua me bektashizmin vetëm në shek. XIX — para kësaj, ishte qendër e adorimit pagan: lutjet drejtoheshin ndaj diellit, ndizeshin zjarre rituale, fliheshin kafshë. Sipas Elsie-t (2001), kulti i maleve të larta shqiptare ishte "kontinuim i adhurimit antik të hyjnisë indo-europiane të qiellit." Pelegrinazhi i çdo gushti sot mbart strukturën e ritualit mijëvjeçar — Abasi Aliu zëvendëson hyjnin e vjetër të malit, por shtrirja ceremoniale mbetet: ngjitja kolektive, flija, lutja drejt qiellit.

Ritualet e bektashinjve shqiptarë mbajnë gjithashtu:

• Pirjen e rrushveres në ceremoni — paralele me kultet dionisiake ballkanike.
• Thirrjen e "kllutëve" — fuqitë femërore mbrojtëse, pasardhëse të Zanave pagane.
• Pranimin e gruas në ceremoni dhe refuzimin e purdahës — zakone që islami sunist nuk i njihte, por paganizmi shqiptar i kishte normalizuar prej kohësh.

Kjo "tolerancë kulturore" shpjegohet vetëm si vazhdimësi: bektashizmi nuk e shoi paganizmin shqiptar — ai e mbërthu dhe e integroi brenda vetes.

Çfarë mbijetoi dhe çfarë humbi

Pesë shekuj nën osmane dhe një shekull nën regjimin komunist ateist e kanë tkurrur paganizmin shqiptar si sistem koherent. Por disa elemente ruhen edhe sot me forcë:

• Pelegrinazhi çdo gusht në malin Tomor.
• Zjarret e Shën-Gjinit, 24 qershor — datë që korrespondon me solsticin veror.
• Zakonet e dasmës me elemente paganë, veçanërisht në zonat malore.
• Besëtytnitë popullore — syri i keq, amuleta, vajtimi i kodifikuar.
• Besën si vlerë supreme: normë juridike-sociale me origjinë shumë para shek. XV.

Mark Tirta në Mitologjia ndër Shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2004, 451 fq.) ka bërë sistemimin më gjithëpërfshirës shqiptar të këtij materiali, duke dokumentuar kultetet e gurëve dhe shpellave, rolin e gjarprit si simbol mbrojtës familjar, dhe dimensionin gjinor të hyjnive të fatit. Shtjefën Gjeçovi grumbulloi "Kanunin" dhe materialet folklorike kreshnike në fillim të shek. XX — ato mbeten burim parësor për ritualin para-fetar. Ismail Kadare, Dritëro Agolli dhe Migjeni u referuan kësaj tradite — por punën akademike kryesore e bënë etnografët dhe gjuhëtarët.

Ky nuk është thirrje për rikthim. Është njohje se identiteti shqiptar është i shumështresuar: krishterimi dhe islami janë shtresa e dukshme; paganizmi iliro-shqiptar është themeli mbi të cilin ato u ndërtuan.

Burimet:

• Robert Elsie — A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture (NYU Press, 2001)
• Mark Tirta — Mitologjia ndër Shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2004)
• Wikipedia — Albanian paganism (me burime: Elsie 2001, Demiraj 2011, Hyllested & Joseph 2022, Pipa 1993, Brahaj 2007)
• Petrit Latifi — "Illyrian Paganism", Balkan Academia (2025) — sintezë me burime Çabej, Doja, Durham, Wilkes

— Redaksia ZHURMA