Kënga kreshnike — dekasilabi që Evropa e humbi

Në Jutbinën e Kangëve Kreshnike — një vend që studjuesit nuk e kanë lokalizuar kurrë me siguri, por që përshkruhet si një krahinë malore midis Krahinës së Re dhe Krahinës së Vjetër — jeton Gjeto Basho Muji, një djalë bariu që një ditë takon zanat në mal. Zanat, të ofenduara ose të kënaqura (varet nga rapsodi), i premtojnë fuqi mbinatyrore nëse u jep fjalë. Muji pranon. Bëhet burri i madh, më i madh se të gjithë burrat. Me vëllanë e tij Sokol Halilin, Muji lufton kundër krajleve sllavë, shkjenjve, lufton për besën dhe për nderin, shkon në Bagdat, shpëton vajza të rrëmbyera, udhëton përtej gjasës së fatit njerëzor. Cikli ka qindra këngë. Dhe çdo kënga ka të paktën tre versione.

Kjo është Kënga Kreshnike — cikli epik i heronjve kufitarë të veriut shqiptar, një nga traditat e fundit europiane të vargut epik të kënduar nga kujtesa, me shoqërimin e lahutës — instrumenti me një tel prej kali që mbështetet në gju dhe i përgjigjet zërit të rapsodit si hije. Verse me dhjetë rrokje. Dekasilabi i njëjtë që e kishte Homeri në heksametër — një bosht ritmik i fiksuar, mbi të cilin rapsodi improvizon. Kjo është gjëja më e rëndësishme për të kuptuar: kënga kreshnike nuk mësohet përmendësh. Ajo rindërtohet çdo herë.

Parry, Lord, dhe zbulimi që nuk dinim ta quanim

Në vitin 1933, një klasicist amerikan me emrin Milman Parry mbërriti në atë që ishte atëherë Mbretëria e Jugosllavisë. Ai kishte shkruar tashmë disertacionin në Paris mbi natyrën formulaike të vargut homerik — teza e tij ishte se Iliada dhe Odiseja nuk ishin shkruar, por ishin krijuar nga një traditë gojore me formula të fiksuara ("syri i zi", "i shpejti Akil"). Për ta provuar, i duhej një traditë gojore e gjallë. E gjeti në Ballkan.

Midis 1933 dhe 1935, Parry me asistentin e tij Albert Lord dhe bashkëpunëtorin vendas Nikola Vujnoviq mblodhën mbi 12.500 tekste në Bosnje, Maqedoni, Mal i Zi dhe rajonin e Sanxhakut. Pas vdekjes së hershme të Parryt në 1935, Lord e çoi përpara atë që u bë në 1960 The Singer of Tales — një nga librat më të rëndësishëm të humanistikës së shekullit XX, libri që shpjegoi se si funksionon një traditë gojore.

Çfarë shumë kush nuk e di: katër nga rapsodët që Parry i regjistroi ishin shqiptarë. Më i shquari i tyre ishte Salih Ugljanin nga Ugao, në Pështër, pranë Sjenicës — një lahutar bilingve që deri në moshën tridhjetëvjeçare këndonte vetëm në shqip, derisa u martua me një grua boshnjake. Pastaj filloi të këndonte edhe në boshnjakisht. Në 1934, në Novi Pazar, Parry e regjistroi duke kënduar Këngën e Bagdadit — dhe vuri re diçka që e ndryshoi kuptimin e gjithçkaje: Ugljanin mund ta këndonte të njëjtën këngë në të dyja gjuhët, me të njëjtat formula, me të njëjtën strukturë dekasilabike. Nuk ishin dy tradita. Ishte një traditë e përbashkët, që fliste në dy gjuhë.

Ky është një prej parimeve më të rrezikshëm për kombet që duan epika vetëm për vete: tradita nuk u përket. Kënga Kreshnike është shqiptare — dhe gjithashtu është boshnjake, serbe në disa versione, kroate në të tjera. Fiset kufitare malore nuk kanë pyetur kurrë cila gjuhë është "e pastër". Kanë kënduar ato që dinë, në gjuhën që kishte kuptim për publikun e natës.

Kush është ai që këndon sot?

Në Shqipërinë e shekullit XIX, françeskanët Bernardin Palaj dhe Donat Kurti nisën të mblidhnin kangët në malësinë e Dukagjinit. Në 1937, botimi i tyre Kângë Kreshnikësh dhe Legjenda doli në Shkodër me 34 këngë dhe rreth 8.199 vargje. Maximilian Lambertz mblodhi më tej në vitet 1930. Në Kosovë, Zymer Neziri — studiuesi më serioz në fushë sot — vlerëson se janë dokumentuar rreth gjysmë milioni vargje të ciklit në total. Në vitin 2021 doli Wild Songs, Sweet Songs: The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord, me redaktorë Nicola Scaldaferri, Victor Friedman, John Kolsti dhe vetë Neziri. Herën e parë që publiku i madh shkencor i ka 12 nga këngët shqiptare të Parryt në përkthim të plotë.

Pyetja është e dhimbshme: a janë ende lahutarë të vërtetë që këndojnë Mujon dhe Halilin si pjesë të jetës, dhe jo si rekonstruksion për kamera? Brezi i burrave që mësonin kangë nga babai dhe i këndonin në dasma dhe në kohën e dimrit — ai brez po ikën. Në malësinë e Plavës dhe Gucisë, në Krasniqe, në Rugova, vargjet mbahen mend pjesërisht nga burra mbi të shtatëdhjetat. Pastaj — boshi.

Por këtu bëhet i qartë dallimi me iso-polifoninë. Kënga Kreshnike ka një arsenal shkencor në mbështetje të saj që pak tradita popullore e kanë në botë: është bërë objekt i njërës prej shkollave më të rëndësishme të filologjisë moderne. Pa studimin e Parryt dhe Lordit, nuk do të kuptonim as Homerin. Pa rapsodët shqiptarë dhe boshnjakë të viteve 1930, teoria formulaike nuk do të ishte. Kjo është një nga kontributet më të mëdha shqiptare në dijen europiane — një kontribut indirekt, pa emër të pritur, pa flamur.

Çfarë na mbetet: arkivat e Harvardit, ku rreth 100 regjistrime origjinale të shqiptarëve ruhen në Milman Parry Collection. Botimet e Kurtit, Palajit, Lambertzit. Puna e Neziri-t në Prishtinë. Dhe një detyrim i thjeshtë: të mos pretendojmë që kënga kreshnike është "e jona" nëse nuk jemi të gatshëm të dëgjojmë se si këndohej nga një shqiptar në Pështër më 1934, në të njëjtën natë, në dy gjuhë, me të njëjtën lahutë.

Një problem praktik mbetet i hapur: si të mësohen këto tekste sot. Konservatori i Tiranës dhe ai i Prishtinës kanë kurse të lahutës dhe të epikës, por kurset që transformojnë një student në rapsod funksional kërkojnë diçka që shkolla nuk e prodhon — vite qëndrimi afër një burri më të vjetër që di. Ato lidhje nuk ndërtohen më në mjedise natyrore. Disa grupe të pavarura — bashkësitë e lahutës në Plavë, në Gucí, në Kukës, në Bajram Curri — përpiqen të ruajnë praktikën me mjete të tyre. Por edhe aty po kalon, me një ritëm që burrat e vjetër e dinë mirë: kur nuk je më i pari që kërkohet për dasma, je i mbramit që mban mend si niste Mujo.

Burim: En, Classics-at, En, En

— Redaksia ZHURMA