Islami në Shqipëri — feja e shumicës me identitet shqiptar

Shqipëria është e vetmja tokë europiane ku islami është feja e shumicës — por një islam i veçantë, tolerant, me bektashizmin si rrymë e fortë, dhe me shumicë popullsie që e quan vetëveten “shqiptarë” para se të jetë “mysliman”. Ky islam “i lehtë”, i lindur nga një proces historik specifik, ka rrezik të humbasë karakteristikat e veta në shek. XXI.

TIRANË — Islami erdhi në Shqipëri me osmanët, pas pushtimit të plotë të trojeve shqiptare në fundin e shek. XV (Kruja 1478, Shkodra 1479). Konvertimi i popullsisë ishte gradual dhe zgjati disa shekuj — nga shek. XV deri në shek. XVIII. Sipas të dhënave bashkëkohore, rreth 60% e shqiptarëve në Shqipëri janë myslimanë; bektashinjtë, sipas Britannica-s, janë rreth 5% e popullsisë totale. Në Kosovë myslimanët arrijnë rreth 95%; në Maqedoninë shqiptare rreth 90%.

Konvertimi gradual — jo dhunë, por pragmatizëm

Ndryshe nga shumë kronika orientaliste të shek. XIX, konvertimi i shqiptarëve në islam nuk ishte me forcë, por proces i gjatë dhe gradual. Faktorët kryesorë:

• Taksë pastaj: shqiptarët jomyslimanë paguanin xhizjen — taksën osmane për të miturit — e cila në shek. XVI arrinte mesatarisht 45 akçe për person në tokat shqiptare. Konvertimi e eliminonte këtë barr.
• Pozita zyrtare: nëpërmjet konvertimit, shqiptarët merrnin lehtësinë në administratën osmane, ushtri dhe gjykata — me mundësi reale ngjitjeje sociale.
• Statusi social: në komunitetet rurale, konvertimi hapte dere për martesa me komunitetin shumicë.
• Bektashizmi: tarikati sufist i bektashinjve — tolerant, sinkretik, me elemente para-islame — ishte veçanërisht tërheqës për popullatat shqiptare malësore dhe fshatare.

Një dëshmi konkrete e ngadalsisë së procesit: një regjistër osman i vitit 1750 nga Gjakova, i botuar nga Telegrafi, tregon se edhe në mes të shek. XVIII komunitetet jomyslimane shqiptare vazhdonin të ekzistonin dhe të paguanin xhizje. Vetëm në Lagjen e Vjetër të Gjakovës — 50 shtëpi të krishterë shqiptarë me 180 banorë; në fshatin Zym — 23 shtëpi me 107 banorë. Konvertimi kishte zgjatur mbi tre shekuj.

Krahinat më rezistente — Mirdita, Dukagjini, Shkodra veriore — mbajtën katolicizmin deri në shek. XIX. Pjesët jugore — Korça, Berati, Gjirokastra, Saranda — mbajtën ortodoksinë. Qendra dhe verilinda u bënë kryesisht myslimane.

Bektashizmi — islami me qasje shqiptare

Bektashizmi është një tarikat sufist i themeluar nga Haxhi Bektash Veli, i lindur në Nishapur (Iran). Britannica e datëzon jetën e tij ndërmjet viteve 1248 dhe 1337 — “afërsisht bashkëkohës me poetin sufist Rūmī”. Strukturën hierarkike të rendit — me laicë, iniciuara, dervishë dhe shejhë — e kodifikoi Balım Sultani në shek. XVI. Karakteristikat e bektashizmit shqiptar:

• Pranim i gruas në ceremonitë fetare, pa ndarje rigorozisht gjinore.
• Pranim i rrushverës në rituale si simbol shpirtëror, jo si lejim laik.
• Respektim i Aliut dhe Imamëve Shiit — ndryshe nga islami sunni.
• Integrim i elementeve para-islame shqiptare (kulti i malit Tomor, traditat e zanave).
• Tolerancë fetare e thellë — bektashinjtë rrallë kanë hyrë në konflikt me katolikët ose ortodoksët shqiptarë.

Dr. Seyed Amir Asghari (Universiteti i Indiana-s) e përshkruan bektashizmin shqiptar si “shkrirje sinkretike të islamit shijit dhe mistikizmit sufist, të njohur për dashurinë, tolerancën dhe ndriçimin shpirtëror.” Lidhja e tij me identitetin kombëtar u bë e dukshme gjatë Rilindjes: Naim Frashëri (1846–1900), poeti kombëtar shqiptar, ishte bektashi. Libri i tij Fletore e Bektashinjvet (1896) ishte teksti i parë bektashian në gjuhën shqipe — dhe vepra që ngjiti bektashizmin si forcë të Rilindjes Kombëtare.

Pas vitit 1826, Sulltani Mahmud II shpërndau korpusin e jeniçerëve (Vakïa Hayrije), duke i lënë bektashinjtë pa mbështetjen e tyre kryesore në Perandorinë Osmane. Goditja finale erdhi në 1925, kur Mustafa Kemal Atatürku shpërndau të gjitha tarikat sufi në Turqi. Sipas Britannica-s, Selia Botërore Bektashiane u transferua zyrtarisht në Tiranë në 1931 — dhe Shqipëria u bë baza e fundit e bektashizmit si institucion i organizuar botëror.

Islami shqiptar në shek. XXI

Në vitin 1967, regjimi komunist i Enver Hoxhës shpalli Shqipërinë “shtetin e parë ateist në botë” — duke mbyllur xhami, kisha dhe teqe. Sipas Dr. Asghari, kreu bektashian Baba Rexheb u arratisë dhe botoi veprën e tij kryesore në Michigan, SHBA, në vitin 1970. Pas 1990, me hapjen e Shqipërisë, kanë hyrë ndikime të islamit më të rreptë nga Arabia Saudite, Turqia dhe Gulfet — kryesisht nëpërmjet shkollave fetare dhe stipendiave. Kjo ka krijuar tension të brendshëm: a do të mbetet islami shqiptar “i tolerant”, “i ngjyrosur nga bektashizmi”?

Një hap i bujshëm erdhi në shtator 2024. Kryeministri Edi Rama njoftoi në Samitin e OKB-së, më 21 shtator 2024, planin për krijimin e “Shtetit Sovran të Rendit Bektashian” — një mikro-shtet i enklazuar brenda Tiranës, mbi 10 hektarë, me Baba Mondi si kreu shtetëror. Rama deklaroi: “Duhet ta ruajmë këtë thesar... Mos lini që stigma e myslimanëve të përcaktojë kush janë myslimanët.” Sipas Euronews, realizimi kërkon ndryshim kushtetues me miratimin e dy të tretave të parlamentit — proces ende i pasigurt. Analistët e Qendrës Berkley të Universitetit Georgetown vënë re se propozimi rrezikon të prishë modelin tradicional shqiptar të trajtimit të barabartë të katër komuniteteve fetare.

Redaksia Zhurma — si redaksi kulturore që vlerëson trashëgiminë — mendon se islami shqiptar tradicional, me bektashizmin e tij, me tolerancën e tij, me lidhjen e tij me identitetin kombëtar, është njëra nga pasuritë më të mëdha kulturore të Ballkanit. Kur shqiptari mysliman thotë “unë jam shqiptar para se të jem mysliman”, ai po shpreh jo dobësi fetare, por fuqi identiteti. Naim Frashëri e kuptoi këtë në shek. XIX. Çështja e shek. XXI është: a do ta ruajmë.

Burimet:

• Britannica — Bektashi: historia, karakteristikat, shtypi i 1826 dhe 1925, transferimi i Selisë në Tiranë 1931
• Euronews, 21 shtator 2024 — Propozimi shqiptar për mikro-shtetin bektashian: Edi Rama, Baba Mondi, OKB
• Telegrafi — Regjistri osman i xhizjes nga Gjakova 1750: dëshmi konkrete e konvertimit gradual
• Dr. Seyed Amir Asghari, Muslim Voices / Univ. Indiana — The Bektashi Sufi Order in Albania
• Wikipedia (en) — Islam in Albania; Islamizimi i Shqipërisë

— Redaksia ZHURMA