Çiftelia — dy tela, dy botë

DUKAGJIN — Në çdo dasmë të mirë veriore, çiftelia hyn dyfish: njëherë si preambulë, pastaj si protagonist. Melodia rrëshqet mbi telin e sipërm ndërkohë që teli i dytë — i trashë, pothuajse i padëgjueshëm si i vetëm — mban hapin. Kjo ndarje — teli që lëviz dhe teli që qëndron — është gjithçka çka duhet të dish për të kuptuar instrumentin. Dhe, ndoshta, edhe diçka për kulturën që e lindi.

Çiftelia është kordofon me dy tela, e luajtur me plektër (jakë) ose me gishta. Emri vjen nga turqishtja: çift do të thotë palë. Trupi gdhendent nga druri i arrës, manit ose dafinës — dru të fortë, me densitet. Qafa është e gjatë; teli i parë ka funksionin melodisë; teli i dytë qëndron si drone i pandryshuar. Kjo strukturë — melodi mbi fundament të ngurtë — i afron çiftelinë, paradoksalisht, të mendimit muzikor të polifonisë labërishte, edhe pse gjeografikisht dhe kulturalisht ato janë botë krejt të ndara.

Çiftelia gjendet kudo ku shqiptarët veriorë ngritën shtëpi: Malësia e Madhe, Shkodra dhe Dukagjini anës Shqipërisë; Peja, Gjakova, Drenica dhe Prizreni anës Kosovës; Tetova, Gostivari dhe fshatra të Dibrës anës Maqedonisë Veriore. Kufiri shtetëror nuk ndryshon gjë — instrumenti i njeh vetëm kufijtë e maleve dhe rrjetet familjare. Doris dhe Erich Stockmann, gjatë ekspeditave etnomuzikologjike në Shqipëri në vitet 1957–1960, e dokumentuan çiftelinë si instrumentin kryesor shoqërues të këngës vokale veriore, me luajtës nga zonat e Hasit, Tropojës dhe Pukës.

Ramadan Sokoli, etnomuzikologu shqiptar i cili grumbulloi regjistrin më të plotë të folklorit instrumental, vërejti se çiftelia kishte edhe repertor solo — instrumental, i pavarur nga teksti poetik. Ky repertor dokumentohej me vështirësi sepse informatotrët meshkuj e konsideronin «gjysmë muzikë» pa fjalë. Mark Tirta, duke shkruar mbi etnologjinë shqiptare, e radhit çiftelinë si mjet kuvendi, dasme dhe udhëtimesh të gjata — ajo dëgjohej kudo kishte njerëz dhe kohë pritjeje.

Kush e mban gjallë? Figura tradicionale është burrë i moshuar me jakë druri, por kjo është gjysma e rrëfimit. Gratë kanë luajtur çifteli — historikisht brenda hapësirave private, larg protokollit të odës mashkullore. Doris Stockmann i dokumenton, por si dukuri periferike: informatoret primare ishin burra dhe gëthimi institucional ishte mashkullor. Sot kjo periferikësi u largua pa shumë zhurmë. Vajza adoleshente nga diaspora e Cyrihut dhe Hamburgu mësojnë çiftelinë nga video YouTube; gra nga Peja dhe Gjakova postojnë performanca solo. Fjala «autentike» nuk do të thotë gjë këtu — tradita nuk ka qenë kurrë e ngrirë.

Kontesti i dytë është material. Çiftelitë e prodhuara industrialisht — me dru jotipik dhe kordë metalike — janë dhjetëfish më të lira se ato të gdhendura me dorë nga artizanë si ata që ende punojnë në Pejë dhe Shkodër. Artizanët pretendojnë se dallimi nuk është vetëm estetik: korda metalike jep zë «të pastër» sipas standardeve urbane, por humbet ngrohtësinë dhe dridhjen organike. Asnjëri nuk ka gabuar plotësisht — janë dy instrumente për dy kontekste, dy versione të së njëjtës ide.

Pastaj është emri. Çift, nga turqishtja, ka shqetësuar nacionalistët gjuhësorë. Termi alternativ «dyzateli» u propozua dhe u harrua. Instrumenti mban emrin e huaj si copë të papastërueshme të historisë osmane: pesë shekuj nuk zhbëhen me riemërim. Robert Elsie, katalogues i kulturës materiale dhe shpirtërore shqiptare, e dokumenton çiftelinë si shembull të asaj ku forma e huazuar humbet origjinën dhe merr funksion të ri, autonom. Emri mbetet — domethënia u bë tjetër.

Ku po shkon? Çiftelia nuk është instrument i rrezikuar sipas standardeve konvencionale — ka luajtës, ka treg, ka diasporë aktive. Por funksioni i saj ndryshoi. Dikur ajo funksiononte si urë midis njerëzve — dasmë, kuvend, mbledhje fisnore — objekt i kolektivit të gjallë. Sot shfaqet gjithnjë e më shumë si performancë solistike: skenë, ekran, studio. Kolektivi u bë audiencë. Mark Tirta ka shkruar se trashëgimia popullore nuk bie kur ndryshon funksioni — bie kur humbet njerëzit që e duan. Çiftelia ende i ka ata njerëz. Edhe nëse disa prej tyre janë sot vajza gjashtëmbëdhjetëvjeçare nga Lugina e Cyrihut.

Burim: Doris Stockmann, Erich Stockmann, Walther Stockmann, ekspedita etnomuzikologjike 1957–1960 (Albanische Volksmusik); Ramadan Sokoli, vepra mbi folklorin muzikor shqiptar; Mark Tirta, vepra mbi etnologjinë popullore shqiptare; Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (2001).
— Redaksia ZHURMA