Krishterimi në Shqipëri — nga Apostulli Pal te Nëna Tereza

Krishterimi erdhi në tokat shqiptare herët — aq herët sa që Apostulli Pal shkroi rreth vitit 57 pas Krishtit se kishte predikuar "nga Jerusalemi deri në Iliri" (Romakëve 15:19). Kjo e bën trojet shqiptare ndër vendet e para evropiane ku u fol ungjilli, dhe që atëherë — nga martiret e Durrësit deri te mozaikat e Butrintit, prej Formulës së Pagëzimit deri te 38 dëshmorët e shekullit XX — krishterimi ka qenë pjesë themelore e identitetit shqiptar.

Historia e krishterimit në tokat shqiptare fillon me Apostulin Pal vetë. Sipas historianit mesjetar Farlati, kisha e Durrësit është "më e lashta e Shqipërisë, e themeluar nga vetë apostulli Pal." Tradita kishtare identifikon Shën Cezarin e Durrësit si ipeshkvin e parë të qytetit — shuguruar rreth vitit 58 pas Krishtit dhe të martirizuar pak kohë më vonë, sipas Konferencës Ipeshkvore të Shqipërisë. Tradita ortodokse identifikon gjithashtu Shën Astiun e Durrësit — i martirizuar rreth vitit 98 pas Krishtit dhe, sipas Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, ndër dëshmorët e parë të kishës ilire. Lidhja me krishterimin kalonte edhe nëpërmjet Gardës Pretoriane: ushtarët ilirë, të pranishëm gjatë burgimit romak të Palit (64 pas Krishtit), ktheheshin në shtëpi me fenë e re. Historiani Lavardint, duke shkruar në vitin 1576, dokumentoi monumente mermeri në trojet shqiptare mbi të cilat shkruhej: "Shën Pali apostull predikoi Ligjin e Birit të Zotit për popullin."

Butrinti dhe Durrësi — qendrat e hershme kristiane

Deri në shekujt V–VI, trojet shqiptare kishin dioqeza dhe bazilika të plota. Butrinti — qyteti antik pranë Sarandës — u bë seli ipeshkvore rreth shek. VI. Baptisteriumi i tij, i ndërtuar gjatë sundimit të perandorit Anastaz (c. 431–518 pas Krishtit) mbi bazën e një strukture romake ngrohjeje, është ndër baptistersitë e plota të ruajtura më mirë në Europë. Zbuluar nga arkeologë italianë në vitin 1938, ai posedon 24 kolona të rregulluara në tre rrathë koncentrikë dhe dysheme mozaike me ikonografi kristiane: dy pallore që hanë rrush nga një kupë — simbol i Eukaristisë — dhe dy drenë që pinë nga një burim hyjnor — simbol i Pagëzimit. Shtatë rrathët mozaikë drejtuar drejt fontit kryqëzor simbolizojnë, sipas interpretimit arkeologjik, shtatë sakramentet e krishterimit. UNESCO e ka listuar Butrintin si Trashëgimi Botërore që nga viti 1992.

Durrësi kishte seli metropolitane dokumentuar rreth vitit 387 pas Krishtit — njëra nga dioqezat e para të Ballkanit. Dioqeza e Shkodrës u themelua gjithashtu rreth vitit 387, me Bassusin si ipeshkvin e saj të parë të dokumentuar, sipas kronikave të dioqezës shkodrane. Apollonia dhe Amantia kanë ruajtur gjithashtu kisha paleokristiane.

Ndarja kishtare 1054 — Shqipëria mes dy botësh

Kur Kisha Romane dhe Kisha Bizantine u ndanë në Skizmën e Madhe të vitit 1054, trojet shqiptare u gjendën pikërisht në vijën ndarëse. Veriu — Shkodra, Lezhë, Kosova perëndimore — mbeti nën juridiksionin romak. Jugu — Korçë, Berat, Gjirokastër — mbeti nën Patriarkanën e Konstandinopojës. Sipas Kishës Ortodokse Autoqefale, rajoni kishte kaluar nën Patriarkanën e Konstandinopojës që nga viti 731; nga viti 1018 deri në 1767, ortodoksët shqiptarë u qeverisën nën Arkipeshkvianë Autoqefale të Ohrit — pastaj u kthyen drejtpërdrejt nën Konstandinopojën pas shpërbërjes osmane të asaj arkipeshkvie.

Gjatë mesjetës, Shqipëria qe shtëpi e fratërive dhe manastireve të rëndësishme. Manastiri i Ardenicës (shek. XIII, Lushnjë) — ku Skënderbeu u martua me Donikën Arianitin — lidhet drejtpërdrejt me figurën kombëtare. Pal Engjëlli, Argjipeshkvi i Durrësit dhe këshilltari i ngushtë i Skënderbeut, shërbeu si ndërlidhës ndërmjet kauzës shqiptare dhe Shenjtores Rome.

Islamizimi dhe vazhdimësia kristiane

Nga shekujt XV–XVIII, nën sundimin osman, shumë shqiptarë u konvertuan në islam. Por komunitetet kristiane mbetën — dhe lulëzuan. Nga jugu, Voskopoja u bë qendra kryesore ortodokse e Ballkanit: sipas Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, qyteti numëronte rreth 60,000 banorë dhe mbi 20 kisha ortodokse në kulmin e tij (1730–1760), kur u quajt "Athina e Shqipërisë." Akademia e Re e Voskopojës (themeluar 1744) pati bibliotekë dhe shtypshkronjë — institucioni i parë arsimor ortodoks shqiptar i shek. XVIII. Qyteti u shkatërrua pas 1769 si shpagim për pjesëmarrjen e banorëve në Revoltën Orlov dhe u la i braktisur mbas vitit 1788.

Nga veriu, vise si Mirdita dhe Dukagjini e ruajtën katolicizmin; Shkodra mbeti qendra kryesore e jetës katolike shqiptare. Sipas kronikave të dioqezës shkodrane, deri në vitin 1671 dioqeza numëronte vetëm 19,293 shpirtra — dëshmi e shpopullimit nën presionin osman. Arbëreshët e Italisë jugore dhe arvanitët e Greqisë e ruajtën fenë e tyre — katolike bizantine ose ortodokse — shekuj pas largimit nga trojet amë.

Krishterimi dhe gjuha shqipe: Pal Engjëlli (1462)

Lidhja ndërmjet krishterimit dhe gjuhës shqipe ka datë të saktë: 8 nëntor 1462. Atë ditë, Argjipeshkvi i Durrësit Pal Engjëlli (1417–1469) shkroi — brenda një dokumenti latin prej 37 faqesh — fjalinë e parë të njohur në gjuhën shqipe: "Unë të pagëzoj në emën të Atit e të Birit e të Shpirtit Shenjtë." Dokumenti u zbulua në vitin 1915 nga historiani rumun Nicolae Jorga dhe ruhet sot në Bibliotekën Laurentiane të Firencës. Formula nuk është thjesht relike kishtare — është prova se kisha shqiptare e shek. XV predikonte shqip dhe se gjuha kombëtare gëzonte prestigj liturgjik. Pal Engjëlli e shkroi formulën pas vizitës nëpër famullitë e dioqezës së Durrësit, ku urdhëroi klerikët të pagëzonin shqip.

Trashëgimia kristiane moderne

Shek. XX solli sprovën më të rëndë. Regjimi komunist i Enver Hoxhës, pas vitit 1944, synoi asgjësimin e fesë. Sipas të dhënave të Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, mes viteve 1944 dhe 1990, 1,608 kisha u shkatërruan. Sipas Konferencës Ipeshkvore të Shqipërisë, tre ipeshkvij, qindra priftërinj dhe mijëra besimtarë laicë u vranë ose vdiqën nën torturë. Rasti emblematik: në vitin 1948, regjimi tentoi të krijojë një "Kishë Katolike Shqiptare" të shkëputur nga Roma. Ipeshkvi Frano Gjini refuzoi publikisht — dhe u ekzekutua gjashtë muaj më vonë. Në vitin 1967, Shqipëria u shpall me kushtetutë shteti ateist — i vetmi i tillë në botë.

Pas rënies së diktaturës, ringjallja qe e menjëhershme. Meshën e parë publike në Shkodër, në fund të vitit 1990, e ndoqën 50,000 vetë — bëri pjesë e lëvizjes që rrëzoi komunizmin, sipas Konferencës Ipeshkvore. Papa Gjon Pali II vizitoi Shqipërinë në vitin 1993 dhe shuguroi katër ipeshkvij të rinj. Papa Françesku zgjodhi Shqipërinë si vendin e parë europian të vizituar gjatë pontificatit të tij (2014) — duke cituar rezistencën ndaj komunizmit dhe vëllazërinë ndërfetare shqiptare. Në vitin 2016, 38 dëshmorë shqiptarë të periudhës komuniste u kanonizuan zyrtarisht nga Vatikani.

Në Kosovë, Manastiri i Deçanit (shek. XIV) — Trashëgimi Botërore e UNESCO — mbetet ndër monumentet kryesore ortodokse të trojeve shqiptare, edhe pse ka qenë gjatë shekujve objekt i debatit ndërmjet ortodoksisë serbe dhe identitetit ortodoks-shqiptar lokal.

Sot, shqiptarët janë ndër popujt më fetarisht të përzierë të Evropës. Sipas vlerësimeve, Shqipëria ka rreth 60% myslimanë (përfshirë bektashinj), 20% ortodoksë, 10% katolikë. Kosova është rreth 95% myslimane, por mban komunitetin e saj katolik dhe kishat ortodokse të trashëguara. Toleranca fetare shqiptare — e ruajtur nëpër shekuj represionesh — nuk është mit, por histori: dy mijë vjet krishterim dhe pesë shekuj islam, pa luftë fetare të brendshme. Kjo dhuratë i përket trashëgimisë europiane.

Burimet:

• Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë — Historia e Kishës (histori institucionale zyrtare)
• Konferenca Ipeshkvore e Shqipërisë — Kisha në Shqipëri (histori institucionale zyrtare)
• KultPlus — Formula e Pagëzimit e Pal Engjëllit, 1462
• Ancient Origins — Baptisteriumi i Butrintit: mozaiku kristian dhe ikonografia
• Wikipedia (en) — Christianity in Albania (pikëreferencë e gjerë)

— Redaksia ZHURMA