Fustanella — fundi i bardhë që tregon një komb

Fustanella — fundi i bardhë i burrave në malësinë shqiptare — është veshja tradicionale më e lashtë e dokumentuar e Ballkanit perëndimor. Jean-Léon Gérôme e pikturoi në shek. XIX; Lord Byron e mbajti kur vizitoi Ali Pashën; Mbretrit e Greqisë moderne e adoptuan. Por është shqiptare në origjinë — dhe cercetimi bashkëkohor akademik vazhdon ta mbështesë këtë me dëshmi të reja.

Fustanella është njëri nga kostumet tradicionale më të njohura në botë — fundi i bardhë me palo shumë, i veshur me jelek, xhybe ose gunë, me qylaf të bardhë ose të kuq në kokë. Sot njihet gjerësisht si "kostum evzon grek" për shkak të adoptimit nga Garda Presidenciale e Athinës; por origjina e saj historike është qartë shqiptare. Sipas Ariola Prifti, e cila ka studiuar kostumet popullore shqiptare, ato paraqesin "pasurinë e madhe të varietetit të veshjes" — të formuar sipas stinës, gjinisë, moshës, profesionit dhe klasës sociale — duke shprehur nëpërmjet tipave etnikë identitete kulturore specifike të trashëguara brez pas brezi.

Dëshmia bizantine dhe mesjetare

Rrënjët e fustanellës janë gjurmueshme shumë shekuj para se veshja të merrte formën e njohur sot. Britannica vë në dukje se Dorianët — pushtuesit e Greqisë rreth vitit 1200 p.e.s. — ishin "një racë veriore nga Iliria", duke lidhur kështu traditat e hershme të veshjes leshi të maleve ilire me hapësirën ku do të mbijë kostumi shqiptar. Burimet bizantine të shek. XI-XII e përmendin veshjen e bardhë palozore të burrave shqiptarë. Statujat mesjetare, veçanërisht ato në zonat e Dukagjinit dhe Matit, tregojnë burra me veshje të ngjashme. Në shek. XV, kur Skënderbeu udhëhoqi Lidhjen e Lezhës, fundi i bardhë bënte pjesë në ikonografinë ushtarake shqiptare — i dukshëm në ilustrimet italiane-venedikase të kohës.

Në shek. XVIII-XIX, fustanella ishte veshja standarde e burrave shqiptarë në Shqipërinë jugore, Epirin dhe krahinat malore të Greqisë, ku arvanitët — shqiptarët e mërguar — e mbajtën të gjallë. Jean-Léon Gérôme, në pikturën e tij Arnaut me Dy Qen (shek. XIX), e paraqet me saktësi: një burrë shqiptar (Arnaut) në Egjipt — ndoshta ushtarak i dinastisë shqiptare të Muhamet Ali Pashës — me fustanellë, jelek të qëndisur dhe pistoletë me brezore.

Byron dhe romantikët — fustanella si simbol evropian

Në 1809, kur Lord Byron vizitoi oborrin e Ali Pashës në Janinë, ai bleu një set të plotë kostumesh shqiptare dhe u pozoi duke e veshur. Portreti i tij ekziston sot në National Portrait Gallery të Londrës. Byron shkroi:

"The Albanian dress [...] is the most magnificent in the world, consisting of a long white kilt, gold-worked cloak, crimson velvet gold-laced jacket and waistcoat, silver-mounted pistols and daggers..."

Ky entusiazëm romantik çoi në popullarizimin e fustanellës në Evropën e shek. XIX si simbol i guximit shqiptar. Studimi i Diba Celina Baymak, botuar në revistën Macedonian Folklore (2021, DOI: 10.55302/MF2180179B), bazuar në kërkim të fushës në Prizren dhe Kosovë, konfirmon se xhamedani — jeleku qendror i kostumit tradicional shqiptar të burrave — shërbente si tregues i drejtpërdrejtë i statusit social: sa më e pasur qëndisja, aq më e lartë pozita. Ky detaj u kapua me saktësi nga Byron: "gold-worked cloak, crimson velvet gold-laced jacket" nuk ishte thjesht ornament — ishte gjuhë hierarkike, e lexueshme nga çdo shqiptar i kohës.

Kur Garda e Mbretit të ri të Greqisë së pavarur (1833) po ndërtohej, Mbreti bavarez Oton I, i ndikuar nga modat romantike të kohës, zgjodhi fustanellën e Arnautëve shqiptarë — duke i dhënë asaj, nga ai moment, pamje "greke" në vetëdijen europiane.

Arnautët e Egjiptit — fustanella në Kajro

Një kontekst tjetër ku fustanella u bë simbol ishte Egjipti i Muhamet Ali Pashës. Njësitë ushtarake shqiptare të dinastisë shqiptare-egjiptiane e vishnin fustanellën dhe e bënin atë të njohur në Mesdheun lindor. Gérôme, i cili kaloi kohë në Kajro, pikturoi Arnautët me fustanella — duke lënë një nga referencat më të njohura në artin europian për kostumin shqiptar.

Fustanella sot — simbol i identitetit

Në Shqipërinë dhe Kosovën moderne, fustanella mbahet në ceremoni kombëtare, valle popullore dhe paraqitje folklorike. Studimi i Baymak (2021) ka dokumentuar se qeleshja/plisi — kapela e bardhë leshi e pandashme nga kostumi tradicional shqiptar i burrave — bart kuptim simbolik të thellë: vetë fjala "plis" rrjedh nga termi për "objekt i bërë nga leshi", ndërsa varianti i Rugovës, ku qeleshja shoqërohet me një copë të bardhë liri, simbolizon njëherësh trimërinë dhe ndërgjegjën ndaj vdekjes. Kjo lidhje midis veshjes dhe identitetit burrëror-malësor është boshti kulturor rreth të cilit rrotullohet semantika e gjithë kostumit.

Në Arbëreshët e Italisë, fustanella ende është pjesë e veshjes kremtare në festat tradicionale. Mbreti Zog, në vitet 1930, e veshi fustanellën në ceremoni shtetërore, duke e bërë simbol të rizgjimit kombëtar. Prifti thekson se dokumentimi i kostumeve popullore shqiptare mbetet detyrë urgjente — modernizimi rrezikon t'i largojë shoqëritë nga strukturat tradicionale ku janë gdhendur identitetet.

Fustanella nuk është vetëm veshje — është deklaratë identiteti. Është produkti i një tradite ushtarake dhe malësore që vlerësonte fleksibilitetin (palot e shumta), trimërinë (xhybet me qëndisje të mëndafshtë) dhe dallueshmërinë estetike. Nëse historia e kostumit mund të lexohet si histori e shpirtit të një populli, fustanella lexohet qartë si shqiptare: trim, autonome, krenare.

Burimet:

• Diba Celina Baymak — "Characteristics of Traditional Clothing of Albanian People in Prizren," Macedonian Folklore, 2021 (DOI: 10.55302/MF2180179B) — kërkim i fushës mbi kostumin tradicional shqiptar në Prizren/Kosovë
• Ariola Prifti — "The Magic of the Albanian Folk Costumes," Academia.edu — pasuria dhe varieteti etnik i kostumit popullor shqiptar
• Britannica — "Dress (Clothing): Ancient Greece" — lidhja Dorian-Ilire dhe traditat e hershme të veshjes ballkanike
• Wikipedia (en) — Fustanella — kronologji bazë dhe kontekst historik

— Redaksia ZHURMA