Fisi Mazreku — rrënja e Kastriotëve dhe e Skanderbegut

TIRANË — Mazreku është një ndër fiset e dokumentuara të malësisë shqiptare — me rrënjë në krahinën e Dukagjinit, me vendbanime të emërtuara pas tij nga Shkodra deri në Prizren, dhe me një lidhje gjenealogjike që arrin deri te vetë Gjergj Kastrioti Skanderbegu.

Fisi Mazreku i ka rrënjët historike në krahinën e Dukagjinit të Shqipërisë veriore. Gjuhëtari Joachim Matzinger, në International Journal of Diachronic Linguistics (2005), e nxjerr emrin nga fjala shqipe mëz (mëz kali) — duke e lidhur fisin me kulturën e rritjes së kuajve, aktivitet jetësor i malësisë mesjetare. Historiani Robert Elsie, në The Tribes of Albania (I.B.Tauris, 2015, fq. 138), e trajton Mazrekun ndër fiset e Dukagjinit me shtrirje të gjerë gjeografike; vendbanime me emrin Mazrek ekzistojnë sot në Shkodër, Tiranë dhe Prizren. Sipas historianit Edmond Malaj (Studime Historike, 3-4, 2013), gjuhëtari Zef Valentini dokumentoi shtrirjen e Mazrekëve nga Qerfozi deri në Moreë — me degë edhe ndër arbëreshët e Siçilisë.

Lidhja me Kastriotët — burimi i Skanderbegut

Lidhja gjenealogjike midis Mazrekut dhe familjes Kastrioti dokumentohet qartë në burime arkivore. Giovanni Andrea Angelo, në Genealogia diversarum principum familiarum (1603) — burimi parësor, i riprodhuar nga Charles du Cange në Historia Byzantina (1680) — e shënon stërgjyshin e Skanderbegut me titullin: «Constantinus Castriotus, cognomento Meserechus, Aemathiae & Castoriae Princeps» — pra Konstantin Kastrioti, me kognomin Mazreku, Princ i Aemathisë (Matit) dhe Kastoritsë.

Siç thekson Malaj (2013), familja Kastrioti «kishte zakon të vendoste emrin Mazreku krahas mbiemrit Kastrioti» — shenjë e një lidhjeje fisnore të shprehur publikisht dhe jo të fshehur. Kjo nuk ishte thjesht shënim gjenealogjik — ishte pohim identiteti fisnik.

Linja genealogjike shkon kështu: Kostandin Kastrioti Mazreku (†rreth 1390), Princ i Matit dhe Kastoritsë, lë si trashëgimtar birin Pal Kastrioti, i cili mbante fshatin Sinë (Signa) — vendbanim i dokumentuar nga burime venetiane të shek. XV. Biri i Palit, Gjon I Kastrioti (†1437), shtriu kontrollin mbi territoret midis Lezhës dhe Prizrenit — Mat, Mirditë, Dibër — dhe u martua me Vojsavën. Biri i tyre, Gjergji, lindi rreth vitit 1405 dhe do të bëhej Skanderbegu. Tre breza ndarë nga Kostandin deri te heroi kombëtar — e gjitha, duke filluar nga gjaku i Mazrekut.

Gjeneralët e Skanderbegut nga fisi Mazreku

Marin Barleti, në Historia de vita et gestis Scanderbegi (botim i parë, Romë, rreth 1508), dokumenton se struktura ushtarake e rezistencës anti-osmane kishte në themel lidhjet fisnore dhe familjare. Komandantët kryesorë të Skanderbegut vinin nga fiset e malësisë veriore — Berisha, Mirdita, Dukagjini — fise të bashkuara në Lidhjen e Lezhës të vitit 1444. Fisi Mazreku, si gjaku i vetë Kastriotëve, nuk shfaqet si njësi e pavarur luftarake, por si burim biologjik i linjës komandante: vetë Gjergji mbarte traditën fisnore të Mazrekut, traditë kuajsh, territoresh dhe kanuni.

Mazreku si emër modern

Sot, mbiemri Mazreku ndiqet kryesisht në Kukës, Pukë, Has, Mirditë dhe Kosovë — me përqendrim të veçantë në Gjakovë dhe Pejë. Ndër figurat historike spikat Pjetër Mazreku (shek. XVII), peshkop katolik i dokumentuar nga arkivat kishtare. Ndër figurat bashkëkohore spikat Blerim Mazreku (lindur 1981), basketbollist kosovar. Sipas Malajt (2013), një degë e fisit u vendos ndër arbëreshët e Siçilisë pas rënies së Krujës (1478) — duke e bartur emrin edhe jashtë trevave shqiptare.

Çfarë na mëson Mazreku

Fisi Mazreku na mëson se heroizmi nuk shpërthen nga vakumi. Skanderbegu nuk lindi si figurë e izoluar — ai lindi si produkt i shekujve të strukturave fisnore që mbajtën territorin, nurtuan udhëheqësinë dhe ndërtuan aleancat. Nga Kostandin Kastrioti Mazreku (†1390) deri te Gjergji (rreth 1405–1468) kalojnë vetëm tri breza — dhe çdo brez kaloi me territor, me kuaj, me kanun.

Kognomet Meserechus i Angelo (1603) nuk është diçka e fshehur ose e diskutueshme — është emri i fisit, i shënuar qartë si titull princëror. Kur historianët flasin për origjinën e Kastriotëve, flasin edhe për fisin Mazreku. Ky është emri nga i cili fillon historia.

Burimet:

• Malaj, Edmond — "Familje fisnike të Drishtit mesjetar", Studime Historike 3-4, 2013
• Elsie, Robert — The Tribes of Albania, I.B.Tauris, 2015, fq. 138
• Wikipedia — Kostandin Kastrioti (duke cituar Angelo 1603; Du Cange 1680)
• Wikipedia — Mazreku (fis)

— Redaksia ZHURMA