Fisi Kuçi — shqiptarët e Brdave: nga Meduni ilir te Pohara e 1856-ës

Lart mbi Podgoricën, rreth trembëdhjetë kilometra në verilindje, ngrihen gërmadhet e një fortese guri që ka parë kalimin e dy mijë e treqind viteve: Meduni — Meteon ilir, kala e Labetatëve, vendi ku romakët kapën mbretin e fundit ilir, Gentit, më 168 para Krishtit. Ky vend — zemra e territorit të fisit Kuçi — nuk është rrëfim i malazezëve. Është rrëfim iliro-shqiptar i cili fillon dyqind vjet para Krishtit dhe vazhdon, nëpër shtresa e shtresa arkivi, gjer sot.

Kuçit nuk janë "shqiptarë të harruar." Janë shqiptarë të dokumentuar me saktësi — nga Venediku, nga Porta, nga Kisha Katolike, nga shkenca gjenetike. Historia e shuarjes së tyre identitare është historia e një projekti të organizuar me kishë e zjarr.

Dokumentimi i hershëm: para çdo narrative sllavo-malazeze

Prania shqiptare në trevën e Brdave — territorin midis Liqenit të Shkodrës dhe Prokletijes — dokumentohet nëpërmjet burimeve të pavarura që konvergojnë. Traditat gjenealogjike gojore të fisit, të regjistruara sistematikisht nga albanologu Robert Elsie dhe etnografia Edith Durham (1909), e gjurmojnë origjinën te Pjetër Kuçi, eponimi i fisit, pranë Liqenit të Shkodrës — gjatë shekujve XIV–XV. Dokumentet mesjetare serbe dhe bizantine përmendin emra me zanafillë shqiptare në këtë trevë, por këto burime burojnë nga shtete me interesa të qarta territoriale dhe nuk mund të trajtohen si referencë neutrale: një shtet që tentoi asimilimin e shqiptarëve nuk e shkruan historinë ashtu siç ka qenë, por ashtu siç i konvenon. Burimi i parë plotësisht i pavarur dhe pa konflikt interesi daton nga viti 1485.

Njëqind e pesëdhjetë e pesë vjet më vonë, në 1485, osmanët bëjnë regjistrimin e parë të plotë të Sanxhakut të Shkodrës. Defteri osman liston fisit Kuçi si nahiyah me trembëdhjetë fshatra dhe dyqind e pesëdhjetë e tre shtëpi. Nga ato shtëpi: njëqind e pesë krerë familjeje me emra shqiptarë, pesëdhjetë e tre me emra të përzier shqiptaro-sllavë — gjithsej njëqind e pesëdhjetë e tetë nga dyqind e pesëdhjetë e tre (gjashtëdhjetë e dy për qind) me identifikim shqiptar ose gjysmë-shqiptar. Osmanët nuk kishin asnjë interes politik t'i "bënin shqiptarë" Kuçit — ky është regjistri i shtetit osman, para çdo projekti kombëtar sllav.

1614 — "Chuzzi Albanesi"

Mariano Bolizza, fisnik venedikas nga Kotori, i shkolluar në Padovë dhe i ngarkuar me grumbullimin e inteligjencës ushtarake në Sanxhakun e Shkodrës, i dorëzon Senatit venedikas, më 25 maj 1614, raportin e tij të detajuar. Ky dokument — i qëllimit krejtësisht ushtarak, jo politik — shkruan pa ekuivok:

"Chuzzi Albanesi" — 490 shtëpi, 1.500 luftëtarë. Drejtues: Lale Drekalov dhe Niko Raičkov. Të gjithë katolikë. "Gente bellicosissima et valorosissima" — "njerëz shumë luftëtarë dhe shumë trima."

Venediku nuk kishte asnjë interes të "shqiptarizonte" popullsinë e Brdave. Shënoi atë që gjeti: shqiptarë. Lale Drekalov — emri i të cilit rrjedh nga Ndrekali, versioni shqiptar i Andreasit — ishte kreu kryesor i fisit dhe gjenealog i linjës sunduese të Kuçëve. Ky dokument i 1614-ës ruan rëndësinë e tij pikërisht sepse vjen para çdo narrative sllavo-malazeze: fisi Kuçi ishte shqiptar, katolik, i armatosur, dhe e dinte.

1613 — Me Kelmendin, Kastratin, Hotin dhe Shkrelin

Vitin para raportit të Bolizzës, në 1613, fisi Kuçi u bashkua me Vasojeviqët, Bjelopavliqët, Pipërit, Kastratin, Kelmendin, Shkrelin dhe Hotin — të gjitha fise shqiptare — në Lidhjen e Maleve, një federatë politiko-ushtarake anti-osmane. Vendimet u çuan në Romë me emisarin Gjon Renësi, i cili kërkoi mbështetje papale dhe venedikase. Kuçit ishin brenda orbitës politike shqiptaro-katolike — jo asaj sllavo-ortodokse — gjer në pragun e mesit të shekullit XVII.

Shuarja e gjuhës dhe e kishës: 1649–1699

Ndryshimi nuk erdhi vetëm me shpatë — erdhi me kryq. Lale Drekalov u konvertua në Ortodoksi nën Metropolitin Rufim Njeguš të Cetinjes — një vendim politik, jo shpirtëror, me qëllim sigurimin e aleatit ortodoks kundër Portës. Konvertimi ishte nga lart poshtë: kreu solli fisit, jo anasjelltas.

Dëshminë e gjuhës e lë Fra Giacinto Sicardi da Sospello, OFM, prefekt i misionit apostolik françeskan në Shqipëri, i cili shkruan në 1652:

"Meqë pothuajse të gjithë prej tyre përdorin ritin serb dhe gjuhën ilire (sllave), duhet t'i quajmë shumë shpejt sllav, dhe jo shqiptar."

Ky pasazh — i shkruar nga misionarë katolikë me interes të drejtpërdrejtë për t'i mbajtur si shqiptarë dhe katolikë — është konfirmimi i tranzicionit gjuhësor në vazhdim e sipër. Nëse shqipja kishte qenë gjithmonë e huaj për Kuçit, ky formulim nuk do të kishte kuptim. U shkrua sepse autori dinte çfarë kishin qenë. Në 1649, vetëm tri apo katër fshatra kishin mbetur nën misionin katolik françeskan. Deri në 1699, Kuçit kishin kaluar pothuajse plotësisht nën Kishën Ortodokse të Cetinjes.

1855–1858 — Pohara Kuçit

Konvertimi fetar nuk e kishte shuar çdo shenjë të identitetit të vjetër. Kuçit preferonin autoritetin e Pashait të Shkodrës ndaj Cetinjes. Kur Princi Danilo I Petrović-Njegoš kërkoi nga fiset e Brdave nënshtrim të plotë — tatim, ushtri, gjykatë malazeze — Kuçit refuzuan. Ajo që pasoi u quajt Pohara Kuçit — "shkatërrimi i Kuçëve."

Qershori 1855. Rreth tre mijë trupa malazeze, nën komandën e Vojvodës Mirko Petrović-Njegoš — vëllait të Princit Danilo — pushtuan territorin e Kuçëve. Rreth tetëdhjetë pleq dhe fëmijë u vranë. Vetëm ndërhyrja diplomatike e Fuqive të Mëdha — Austria dhe Franca protestuan nëpërmjet Konstantinopojës — e ndali fushatën. Fakti i ndërhyrjes ndërkombëtare është dëshmi e saj: fuqitë e mëdha nuk ndërhyjnë për "çështje tatimore."

Korriku 1856. Vala e dytë, dhe më e egra. Vojvoda Marko Miljanov Popović — vetë kuçi, i lindur në Medun, nëna e të cilit ishte shqiptare katolike nga Oraovo — ka regjistruar me dorën e tij: dyqind e dyzet e tre të vrarë. Kuçit vetë i numëronin njëqind e tridhjetë e një koka — ndër ta tre gra, dhjetë fëmijë në djep dhe pesë vajza. Ndër viktimat kishte fëmijë gjashtëmuajshe dhe dyevjeçarë. Mbi tetëqind shtëpi u dogjën. Bagëtia u grabit. Kisha e Kosorit u plaçkit dhe u dogj. Kisha e Medunës u sulmua dhe reliktet e Shën Arsenit u morën. Ky nuk ishte ndëshkim tatimor — ishte tentativa për të shuar çdo simbol identitar të mbetur.

1858. Vala e tretë siguroi nënshtrimin përfundimtar. Kongresi i Berlinit (1878) ia dhuroi zyrtarisht territorin e Kuçëve Principatës së Malit të Zi. Shteti kishte arritur qëllimin e tij.

ADN-ja — konfirmimi shkencor

Studiet gjenetike të shekullit XXI nuk lenë hapësirë dyshimi. Haplogrupet paternore dominuese te Kuçit e sotshëm janë E-V13 dhe J2b-L283 — dy lineazhet kryesore të popullatave paleo-ballkanike dhe iliro-shqiptare. Studimi "Ancient DNA evidence for the history of the Albanians" (Nature Human Behaviour, 2026) konfirmon kontinuitetin nga popullsitë e Epokës së Bronzit ballkanik gjer te shqiptarët modernë, me lineazhet J2b-L283 të formuara 3.100–3.600 vjet më parë. ADN-ja e Kuçëve nuk tregon zëvendësim popullsie sllav — tregon asimilim kulturor e gjuhësor të një popullatë indigjene mbi tokën e vet.

Robert Elsie, studiuesi britanik i fiseve shqiptare, shkruan me qartësi në The Tribes of Albania (I.B. Tauris, 2015): "Fisi Kuçi, i cili sot flet sllavisht, ishte fillimisht shqipëfolës."

Koja e Kuçit — dëshmia e gjallë

Ndërkohë që shumica e Kuçëve në Mali të Zi sot identifikohen si malazezë dhe flasin serbisht-malazeze, Koja e Kuçit — fshati në anën shqiptare të kufirit — ruan gjer sot pasardhës shqipëfolës katolikë të fisit Kuçi. Ata janë dëshmia e gjallë se shtresa shqiptare nuk ishte artefakt: ishte realiteti i banorëve që nuk u ndodhën nën shtypin e shtetit malazez dhe Kishës Ortodokse të Cetinjes.

Kuçit dhe modeli i Brdave

Kuçit nuk janë rast i vetëm. I njëjti model — fis shqiptar katolik, konvertim ortodoks i detyruar, asimilim gjuhësor, dhunë shtetërore — vlen për Pipërit, Bjelopavliqët, Vasojeviqët, Bratonožiqët. Brezi i Brdave — territori midis Liqenit të Shkodrës dhe Prokletijes — ishte brez shqiptar. Miranda Vickers, në The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris, 1995), e thotë hapur: "Fise të tëra si Kuçi, Bjellopavliqët, Palabardha, Pipërit dhe Vasoviqët u asimiluan."

Historia e fisit Kuçi nuk është rrëfim irredentist — është kujtesë e drejtpërdrejtë e fakteve: Meduni ilir, defteri osman, raporti venedikas, letra françeskane, numrat e viktimave. Kuçit ishin shqiptarë. U shuarën nga shteti, kisha dhe zjarri. ADN-ja dhe Koja e Kuçit mbeten dëshmi se shuarja nuk ishte as e plotë, as e harruar.

Burimet: Mariano Bolizza, "Relazione e descrizione del sangiacato di Scutari" (1614); Krisobulët e Deçanit (1330); Defteri osman i Sanxhakut të Shkodrës (1485), ed. Selami Pulaha; Fra Giacinto Sicardi da Sospello, OFM, raport misionit apostolik (1652); Robert Elsie, The Tribes of Albania (I.B. Tauris, 2015); Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris, 1995); "Ancient DNA evidence for the history of the Albanians," Nature Human Behaviour (2026); Balkan Academia (2023, 2025).

— Redaksia ZHURMA