Fisi Kelmendi — malësorët që për 400 vjet nuk u dorëzuan

Kelmendët janë fisi legjendar i Alpeve Shqiptare — malësorët që për katër shekuj i qëndruan Perandorisë Osmane nga kulmet e Vermoshit, Selcës dhe Kelmendit. Në rebelimin e viteve 1637–1638, ata mundën një ekspedicion osman prej mbi 15,000 njerëzish nën komandën e Beylerbej-it të Bosnjës — ndërkohë që peshkopi shqiptar Frang Bardhi e kronikoi betejën, historiani osman Mustafa Naima e shkrepi nga ana tjetër, dhe Robert Elsie e studioi me dorën e historianit. Kelmendi nuk është mit: është histori e dokumentuar prej osmanëve vetë.

Emri Kelmend shfaqet në dokumentet osmane që në vitin 1491 — i vërtetuar nga punët e historianit Sami Pulaha mbi defterët e viteve 1485–1497. Regjistrimi i vitit 1497 liston dy vendbanime: Selçisha me katundin Liçen, dhe Içpaja me katundet Gjonoviq, Leshoviq, Muriq e Kolemad, me gjithsej 152 shtëpi e pesë katunde blegtorale. Deri në vitin 1582–83, defteri osman e quan rajonin "Clementi nahiya" — emërtim që buron, sipas gojëdhënës popullore të dokumentuar nga Robert Elsie në «The Tribes of Albania» (I.B. Tauris, 2015), nga një paraardhës i quajtur Klement: "një prift ikës" i vendosur në luginë rreth viteve 1470–1480, me tre bij që themeluan Selcën, Vukëlin dhe Nikçin. Territori tradicional shtrihet në Malësinë e Madhe — alpet e veriut që sot ndahen mes Shqipërisë (Vermosh, Lepushë, Selcë, Tamarë) dhe Malit të Zi (Plava dhe Tuzi). Asnjë perandori nuk arriti t'i pushtojë plotësisht këto bjeshkë.

Rebelimi i viteve 1637–1638

Konflikti me Portën e Lartë kishte nisur shumë kohë para kulminacionit. Dokumentet venedikase të vitit 1609 — të analizuara nga Noel Malcolm në «Rebels, Believers, Survivors» (Oxford University Press, 2020) — vërtetojnë se Kelmendët dhe fiset e Dukagjinit ishin në luftë me osmanët tashmë katër vjet radhazi. Raporti venedikas i Mariano Bolizza-s prej vitit 1614 listoi 178 shtëpi dhe 650 luftëtarë të armatosur, duke i karakterizuar si "popull i palodhshëm, trim dhe shumë grabitqar." Kur Perandoria u përpoq të vendoste tatime të reja dhe kontroll të drejtpërdrejtë mbi malësinë, Kelmendët u mblodhën në kuvend. Sipas Elsie-t, ata "vendosën me betim kolektiv të mos paguanin më taksën e zakonshme." Krerët Knez Vuk Doda dhe Vojvoda Hotaš drejtuan mbrojtjen.

Porta dërgoi Vučo Pashën — Beylerbej i Bosnjës — me 15,000 deri 16,000 njerëz të rekrutuar nga Dalmacia, Kroacia, Serbia dhe Bosnja, plus 1,000 ushtarë shqiptarë të mbledhur në Shkodër. Burimet kundërthënë njëra-tjetrën. Peshkopi Frang Bardhi (1606–1643), në kronikalimin e tij të vitit 1638, shkruan se osmanllinjtë u futën në gryka, u rrethuan dhe u tërhoqën turpshëm, duke lënë rreth 1,000 të vrarë. Historiani osman Mustafa Naima (1655–1716) pretendon se liderët u kapën, u kreruan dhe kokat u dërguan në Stamboll, ndërsa një pjesë e popullatës u zhvendos drejt Pristinës, Serrës dhe Slavonisë. Mund të jenë të saktë njëkohësisht — faza të ndryshme të të njëjtës fushatë. Ajo që është e sigurt: Kelmendi nuk u pushtua asnjëherë plotësisht. Gjatë kësaj periudhe, shumë Kelmendë shërbyen si stradiotë — trupa të specializuara malore — në ushtritë e Venedikut dhe të Austrisë, duke fituar famë ndërkombëtare si luftëtarë elitarë.

Migracioni i shek. XVIII — Peshteri dhe Sanxhaku

Represioni osman solli dy vale zhvendosjesh të dokumentuara me saktësi. Në vitin 1702, autoritetet osmane rivendosën me forcë 251 familje kelmendase — gjithsej 1,987 njerëz — në rrafshinën e Peshterit, nën mbikëqyrjen e Mahmut Begollit. Pas ekspeditës austriake të dështuar të vitit 1737, rreth 1,600 Kelmendë ikën veriut dhe u vendosën në Syrmia — konkretisht në fshatrat Nikinci dhe Hrtkovci (sot Serbi) — ku ruajtën gjuhën dhe besimin katolik deri në mesin e shek. XX. Kelmendët e Rozhajës, Pesterit dhe Novi Pazarit janë pasardhës të drejtpërdrejtë të kësaj migracje. Kursi kryesor i zgjerimit kelmendas ishte megjithatë juglindje: Mark Krasniqi, në «Vendbanimet e Rugovës» (1978), dokumenton se shumica dërrmuese e banorëve të Luginës së Rugovës, Kosovë, janë pasardhës të drejtpërdrejtë të Kelmendëve të shpërndarë në shekujt XVII–XVIII. Deri në shek. XX, shumë prej tyre kishin ruajtur dialektin dhe vetëidentifikimin si shqiptarë, edhe pse nën presionin serb u detyruan gradualisht të adoptonin identitetin bosnjak-musliman të Sanxhakut.

Kelmendët sot

Pas Pavarësisë (1912) dhe Konferencës së Londrës (1913), Kelmendi si territor u nda: Vermoshi, Selca, Lepusha dhe Tamara mbetën në Shqipëri; Plava dhe Gucia ranë nën Malin e Zi.

Ndër vendibanimet kelmendase të Malësisë Shqiptare, Martinaj — fshat i komunës së Gucisë — është fshati që nuk u mposht asnjëherë. Kur Kongresi i Berlinit (1878) ia dha Gusinën dhe Plavën Malit të Zi, banorët nuk pranuan. Nën Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, luftëtarët e Gusinjës — ndër të cilët ata të Martinajt — i zmbrapsën forcat malazeze në betejat e 1879–1880, duke detyruar Malin e Zi të pranojë Ulqinin si zëvendësim. Martinaj nuk kapitulloi as ndaj osmanëve, as ndaj vojvodave malazezë. Kur ushtria malazeze mori kontrollin e rajonit pas Luftërave Ballkanike (1912–1913), represali erdhi pikërisht sepse fshati nuk kishte dorëzuar armët: Qafa e Previt u bë vend vrasje masive — deri 700 shqiptarë nga Martinaj dhe Vuthaji u ekzekutuan aty. Sot banorët e Martinajt ruajnë dialektin gegë dhe vetëidentifikimin kelmendas — trashëgimi e një fshati që preferoi gjakun ndaj kapitullimit.

Censusi austro-hungarez i vitit 1918 regjistron 4,679 banorë në territorin kelmendas — shifër e reduktuar nga valet e zhvendosjeve të shek. XVIII. Figura e fundit e madhe e fisit është Preké Cali Hasanaj (1878–1945) — i quajtur nga Elsie "Krenaria e Kelmendit", luftëtar kundër expansionizmit malazias dhe sundimit osman njëkohësisht. U ekzekutua nga forcat komuniste pas betejës së Urës së Tamarës, më 15 janar 1945, ku Brigada e Parë humbi 52 luftëtarë dhe rreth 150 Kelmendë ranë nga ana tjetër. Lëvizja e lirshme pas 1991 ka lejuar bashkëpunimin me Kelmendët e Tuzit në Mal të Zi.

Tradita kulturore e Kelmendit — valle, këngë, veshje tradicionale, cikli i transhumancës drejt Lezhës rreth 140 km poshtë bjeshkëve — ruhet aktivisht. Kanuni i Lekë Dukagjinit, të cilin Kelmendi e zbatonte me ngurtësi, mbetet objekt studimi etnografik; por moshatarët e fshatrave ende flasin për besën dhe nderën me terma kanunorë. Kelmendi është provë se Shqipëria e veriut nuk u pushtua plotësisht — as nga romakët, as nga sllavët, as nga osmanët. Në bjeshkët e Alpeve, një fis shqiptar mbajti autonominë e tij politike për katër shekuj, e dokumentuar me shifra nga defterët osmanë dhe me gjak nga kronikuesit e Kishës. Kjo është historia e Kelmendit — dhe në një mënyrë, historia e Shqipërisë së veriut në miniaturë.

Burimet:

• Robert Elsie, «The Tribes of Albania: History, Society and Culture» (I.B. Tauris, 2015) — organizimi bajrakorial, popullsia 1497–1918, legjenda e Klementit, Preké Cali Hasanaj, transhumanca
• Noel Malcolm, «The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan», në Rebels, Believers, Survivors (Oxford University Press, 2020) — dokumentet venedikase 1609 dhe analiza osmane
• Rrenjet.com, «Kelmendi» — me citime nga Sami Pulaha (defterët osmanë 1491, 1497, 1582), Mark Krasniqi (1978) dhe Franz Nopcsa (1908/2013)
• Wikipedia, «1638 Ottoman expedition against Kelmendi» — me citime nga Frang Bardhi (1638) dhe Mustafa Naima (1655–1716)

— Redaksia ZHURMA