Fisi Hoti — malësorët që mbajtën Tuzin shqiptar

Hotët janë njëri nga fiset më të lashta shqiptare të Malësisë — të dokumentuar qysh në 1330 si "Malet e Hotit" në chrysobullat e Deçanit, pronoiarë të Venedikut në shekullin XV, dhe "flamur i parë i Malësisë" sipas organizimit osman. Ded Gjo Luli ngriti flamurin shqiptar në Deçiq më 6 prill 1911 — hera e parë prej mbi katër shekujsh. Sot pasardhësit mbajnë komunën e Tuzit, me shumicë shqiptare 50.2%.

Emri Hoti ndodhet në burime mesjetare qysh nga viti 1330, kur historiani Milan Šufflay identifikoi Hotina Gora (malet e Hotit) në chrysobullat e Deçanit — njëri nga emërtimet fisnore më të hershme të Malësisë. Dokumentet venedikase e bëjnë historinë edhe më konkrete: katastiku i Shkodrës i viteve 1416–1417 i regjistron Andrea Hoti dhe familjarët e tij si pronoiarë (zotërinj tokash) në Podgorë, ndërsa në vitin 1434 Junç Hoti titullohet "capitaneus montanee Ottorum" — kapiten i maleve të Hotit (Wikipedia). Territori tradicional shtrihet midis Liqenit të Shkodrës dhe Prokletijes, i ndarë sot midis Shqipërisë (komuna Malësi e Madhe) dhe Malit të Zi (Tuzi, Rapsha, Gruda). Vendbanimet historike të fisit — Trabonia, Rapsha, Brigja, Vuksan-Lekaj — janë dokumentuar nga albanologu Franz Nopcsa në fund të shekullit XIX.

Struktura dhe origjina

Në vitin 1696, Hoti u formalizua si bajrak osman — njësi administrative-ushtarake me bajraktar në krye. Kjo ngritje erdhi me kusht: Nikë Luca Gjoni pranoi konvertimin në islam me kondicionin që të burgosurit e Hotit të liroheshin dhe taksat e veçanta të hiqeshin (Wikipedia). Por privilegji qe real: bajraktari i Hotit njihej nga qeveria osmane si komandant i forcave të të gjitha fiseve të Malësisë — me kapacitet ushtarak prej rreth 6,200 pushkësh nga e gjithë Malësia e bashkuar (Balkan Academia).

Albanologu austro-hungarez Franz Nopcsa e ka karakterizuar Hotin si "flamurin e parë të Malësisë së Madhe". Sipas Nopca-s, në fund të shekullit XIX fisi numëronte rreth 4,000 banorë dhe 500 shtëpi, me privilegje osmane si lirimi nga taksa e kuajve në tregun e Shkodrës (Balkan Academia). Një shekull e gjysmë më parë, diplomati venedikas Mariano Bolizza kishte shënuar (1614) se Hoti komandonte 212 shtëpi dhe 600 burra të armatosur — rritje demografike e dukshme gjatë periudhës osmane.

Tradita gojore e ndjek prejardhjen te Gegë Lazri, i cili sipas Edith Durham ("High Albania", 1909) kishte ardhur trembëdhjetë breza para vizitës së saj, rreth shekullit XVI. Franc Nopca e lokalizon pararendësin e fisit, Keci, rreth vitit 1520 në Piperi të Malit të Zi. Por studimet gjenetike moderne hedhin dyshim mbi origjinën migratore: 23 mostra ADN nga familjet e Hotit zbulojnë linjën paternore J2b-L283 — identike me popullatat ilire dhe me mbetjet skeletore nga Kukësi (shek. VI p.e.s.) dhe Mali i Zi (shek. XI p.e.s.) (Balkan Academia, 2025). Biologjia sugjeron autoktoni; legjendat shprehin identitet.

Lidhja e Prizrenit (1878) dhe Beteja e Deçiqit (1911)

Kur më 1878 u ngrit Lidhja e Prizrenit, bajraktari i Hotit Çun Mula dhe komandanti ushtarak Ded Gjo Luli përfaqësonin fisin në organizatën e re nacionaliste shqiptare (Wikipedia). Nënkomiteti i Shkodrës organizoi forcat vullnetare nën Ali Pashë Gucin dhe Hodo Beg Sokolin. Sipas Albanian Profile, "shqiptarët arritën të mbronin me gjak Plavën, Gucinë, Hotin dhe Grudën" — rezistencë e armatosur që zgjati muaj të tëra kundër forcave malazeze. Por presioni i Fuqive të Mëdha dhe kapitullimi osman bënë të pashmangshme humbjen: më 26 nëntor 1880, Ulqini ra nën Malin e Zi.

Dy traktate e vulosën ndarjen. Traktati i Londrës (maj 1913) fillimisht i la të gjithë territorin Hot Shqipërisë. Traktati i Bukureshtit (gusht 1913) e ndryshoi: më shumë se gjysma e territorit Hot iu dhurua Malit të Zi (Wikipedia). Gruda, Hoti, Triesha — të ndara me kufij diplomatikë që nuk respektonin as gjeografinë, as gjuhën, as gjakun.

Rezistenca nuk u ndal me traktate. Më 6 prill 1911, në malin e Deçiqit pranë Tuzit, Ded Gjo Luli ngriti flamurin shqiptar në kulmin e Bratilës pasi siguroi fitoren kundër ushtrisë osmane në Kryengritjen Shqiptare të 1911-ës. Ishte hera e parë që flamuri shqiptar ishte parë në atë territor prej mbi katër shekujsh — që nga pushtimi osman i shekullit XV. Ky akt nuk ishte vetëm ushtarak: ishte deklaratë e fisit Hot se identiteti i tij nuk do të trashëgohej i fshehur.

Tuzi — komuna shqiptare e Malit të Zi

Në shekullin XXI, pasardhësit e Hotëve në Mal të Zi kanë konsoliduar një status të veçantë. Qyteti i Tuzit, qendër e lashtë e fisit, u shpall komunë zyrtare më 2019 — pas dekadash presioni politik nga komuniteti shqiptar. Sipas regjistrimit të 2011-ës, Tuzi kishte 4,748 banorë në zonën urbane dhe 11,422 gjithsej në komunë. Shqiptarët përbëjnë 50.2% të popullsisë — grupi etnik më i madh (Wikipedia). Sot, Tuzi ka kryetar komune shqiptar, shkolla me mësimdhënie në shqip, dhe përfaqësim të qëndrueshëm parlamentar në Mal të Zi.

Sipas Dr. Veton Zejnullahit (malesia.org), komuniteti shqiptar i Malit të Zi ka vuajtur dekada mungesë universiteti shqip, mungesë spitalesh rajonale, dhe detyrim ligjor të prapashtesave serbe mbi mbiemrat. Ndaj njohja e Tuzit si komunë nuk është vetëm hap administrativ — është njohje e identitetit Hot-Grudë pas ndarjes mes dy shteteve që nga traktati i 1913-ës.

Hotët tregojnë një të vërtetë themelore për Gadishullin Ballkanik: kufijtë shtetërorë janë të rinj; fiset janë të vjetra. Para se të kishte Shqipëri dhe Mal të Zi si shtete moderne, kishte Hoti, Grudë, Triepsh si njësi politike me bajrak, me dokumentim venedikas qysh nga shekulli XV, dhe me linjë gjenetike ilire të dokumentuar. Pesëqind vjet pas kufijve modernë, ato identitete ende janë gjallë — sepse janë më të vjetra se kufijtë dhe, siç dëshmon historia e Tuzit, më të qëndrueshme.

Burimet:

• Balkan Academia — Origjina e fisit Hoti dhe fiseve të tjera (2025)
• Balkan Academia — Fisi Hoti sipas Franc Nopca-s (2025)
• Albanian Profile — Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881
• Wikipedia — Hoti (tribe): dokumentim venedikas, traktatet 1913, Beteja e Deçiqit

— Redaksia ZHURMA