Fisi Gashi — Tropoja, Drenica dhe vëllezërit e humbur

Gashi është fisi i malësisë veriore — Tropoja dhe Pukja të Shqipërisë, Drenica dhe Gjakova të Kosovës. Dokumentet e para me emrin e tyre datojnë nga 1485-a; tri vëllazëri, dy bajrakë, dhe një shpërhapje e detyruar nga lufta shpjegojnë pse ky fis sot ndahet midis dy shteteve.

Territori tradicional i fisit Gashi shtrihet nga Bajram Curri drejt lindjes deri te Malësia e Gjakovës — kryesisht luginat e Llugajt dhe të lumit Bushtrica. Si shumë fise të mëdhenj veriorë, Gashi kanë ndier veten "kushërinj" me Krasniqin; gjenetika moderne e konfirmon: linja origjinale J2b-L283 i lidh ata me Krasniqin dhe Nikajn rreth vitit 1200 e.s. Nga kjo malësi, brezat e tyre migruan shekuj me radhë drejt Drenicës, Llapit dhe Fushë-Kosovës — jo me dëshirë, por si pasojë e djegieve osmane.

Dokumentet e para — 1485 dhe 1638

Emri Gashi shfaqet si patronim herën e parë në defterin osman të Sanxhakut të Shkodrës (1485): në vendbanimin Bazari Lepoviça figurojnë Mrija, i biri i Gashit dhe Nikolla, i biri i Gashit ndër tridhjetë familjet e regjistruara. Një defter tjetër osman (1566–1574) i Sanxhakut të Viçitrinës tregon Gjin Gashin në qytezën minare të Trepçës. Kjo dëshmi e shkruar e vendos fisin para çdo tradite gjenealogjike gojore.

Dëshmia etnografike e parë sistematike i takon françeskanit Frang Bardhi: në vizitën e 1638-ës, gjeti fshatin Gash me 97 shtëpi dhe 866 banorë të krishterë — "të gjithë pasardhës të tre vëllezërve të njohur deri në gjeneratën e katërt," siç shkroi ai. I përshkroi si "të gjatë, të fortë dhe të pashëm." Bajraktari i kohës quhej Pjetër Spani. Sipas llogarisë së Baron Nopcsa-s (1907), ndarja e Gashit nga fise të lidhura ndodhi rreth vitit 1524.

Tri vëllazëritë

Fisi Gashi organizohej historikisht në tri vëllazëri kryesore, me origjinë dhe strukturë të dalluar:

1. Luzhanët (Luzha dhe Botusha) — popullata origjinale, e dalë nga Pulti që nga shekulli XVI, fillimisht katolike, e islamizuar gradualisht. Mbajnë linjën gjenetike J2b-L283, të njëjtën me Krasniqin.
2. Bardhajt — tre bijtë e Bardh Agës: Brahim, Ali dhe Memi Bardhi, të vendosur në Malësinë e Gjakovës në fillim të shek. XVII. Haplogrupi E-V13, linja iliro-shqiptare e lashtë.
3. Shipshantë — pasardhës të Kall Kamberit me tre bij: Gegë, Buçë dhe Papë Kalla, gjithashtu të ardhur në shek. XVII. Organizoheshin në bajrakun Shipshani me qendër Kasajn; bajraku Gashi kishte qendër Koçanajin.

Djegia e Gashit dhe shpërhapja — 1690-1693

Arsyeja pse Gashi ndodhen sot kaq të shpërndarë në Drenicë dhe Llap lidhet me një ngjarje konkrete. Midis viteve 1690–1693, gjatë shtypjes osmane pas Luftës Austro-Turke (1683–1699), fshati i lashtë Gash u dogj nga Pasha i Pejës. Banorët u shpërngulën me forcë: dokumentet e 1693–1697 e shënojnë Luzhën si "fshat me 12 shtëpi katolike" — rivendosur, jo fshati original. Gashi i Kosovës pas shpërbërjes regjistronte 120 shtëpi.

Edhe para kësaj djegie, fisi kishte rolin e vet ndërmjetës. Në 1680, françeskani Pjetër Bogdani ndërmjetësoi personalisht pajtimin midis Gashit dhe Krasniqit — duke zgjidhur 24 gjakmarrje me radhë. Në 1689, pleqtë e Gashit i drejtuan Vatikanit duke kërkuar mbështetje klerikale dhe materiale — një nga dokumentet e rralla të komunitetit malësor drejtuar Selisë së Shenjtë.

Gashi dhe "malazezizimi" — vëllezërit e humbur

Çështja e fisit malazez Vasojevići (zona e Beranës, Mali i Zi) mbetet e hapur. Albanologu kanadez Robert Elsie shkroi në The Tribes of Albania (I.B. Tauris, 2015): "The now Slavic-speaking Kuci tribe was Albanian. The same may be true, at least in part, of the Montenegrin Vasoviqi." Historiani serb Vladislav Shkarić, duke shkruar në 1918, dokumentoi se degë të Vasojevićëve kishin ardhur nga Shqipëria veriore. Sipas traditave historike, emri Vasojevići rrjedh nga paraardhësi Vasa — njëri nga katër vëllezërit shqiptarë që thuhet se themeluan fise të lidhura.

Ky proces — "malazezizimi" i komuniteteve shqiptare të malësisë gjatë shek. XVII–XIX nëpërmjet ndryshimit fetar dhe gjuhësor — është njëri nga kapitujt më të heshtur të historisë ballkanike. Gashi dhe Krasniqi ruajtën identitetin; Vasojevići mbajtën emrin e të parëve, por ndërruan gjuhën. Elsie e trajton të njëjtin fenomen edhe për Kuçin dhe Bjelopavlićin.

Gashi sot

Statistikat historike e vizatojnë rritjen: rreth 4,000 banorë me mbi 1,000 luftëtarë në 1841; 4,000 vetë dhe 800 shtëpi në 1908; 591 shtëpi me 3,628 banorë sipas regjistrit austro-hungarez të 1918-ës. Sot mbiemri Gashi është ndër më të shpeshtat në Kosovë dhe Shqipërinë veriore.

Proverbë popullore e vendos Gashin qartë në hierarkinë e fiseve veriorë: "Menja e Gashit, syri i Krasniqit, kokëfortësia e Berishës, trima e Kelmendit, dredhia e Shalës, tradhtia e Thaçit." Mençuria — menja — mbetet cilësia me të cilën Gashi identifikohen brenda traditës malësore.

Kontributi i Gashit në UÇK gjatë luftës 1998–1999 është i dokumentuar: familje nga Drenica dhe Tropoja dhanë komandantë dhe luftëtarë, emrat e të cilëve figurojnë në listat e dëshmorëve. Gjakmarrja, e cila kishte mbetur problem real sidomos në Drenicë, është zvogëluar ndjeshëm nëpërmjet punës së komisioneve të pajtimit pas vitit 2008.

Burimet:

• Rrënjët — Fisi Gashi (defteret osmane 1485–1574, Frang Bardhi 1638, shpërhapja 1690–1693, gjenetika)
• Insajderi — Fisi Gashi dhe legjendat e tij (statistika popullore 1841–1918, struktura bajrakore)
• Balkan Academia — The Vasojević tribe has Albanian origin (Robert Elsie, Shkarić 1918)
• Wikipedia (en) — Gashi tribe (Baron Nopcsa 1907, dokumentet parësore)

— Redaksia ZHURMA