Fiset e tjera shqiptare — Shala, Mirdita, Bjelopavliçët dhe vëllezërit e harruar

Shqipëria mesjetare dhe moderne është njohur me disa dhjetëra fise kryesore në malësinë e veriut — Shala, Shoshi, Mirdita, Shkreli, Triepshi, Piperi, Bjelopavlići, Vasojevići, Gruda, Kastrati, Kastrati i Ri — një rrjet i madh strukturor që mbajti shoqërinë shqiptare në rend pa shtet për pesë shekuj nën osmanë, dhe që ende sot flet nëpërmjet gjenealogjisë, ADN-së, kujtesës dhe këngës.

Përveç fiseve kryesore të dokumentuara detajisht — Berisha, Kelmendi, Hoti, Kuçi, Mazreku, Krasniqi, Gashi, Thaçi — ekzistojnë dhjetëra fise të tjera, secili me territorin e vet, traditat e veta, kodin e tij të sjelljes, kontributet historike. Kjo është arkitektura socio-politike e Shqipërisë veriore: një sistem i pashkruar por i strukturuar, ku secili njeri e dinte me saktësi cilin fis i përkiste, cili ishte bajraku, kush ishte pleku i pleqnarit.

Shala — fisi ku lindi Kanuni

Fisi Shala — në malësinë e Thethit dhe përreth — është një nga fiset më të vjetra dhe më të njohura të Alpeve Shqiptare. Territori shtrihet në luginat e Shalës dhe rrethinat. Bashkë me fisin e afërt Shoshi, Shalët formuan atë çka njihet si bashkësia Shalë-Shosh — një njësi e lidhur gjenealogjike që ruajti traditat më origjinale të malësisë shqiptare.

Në Shala u zhvillua dhe u kodifikua Kanuni i Lekë Dukagjinit. Pa Shalën, pa Shoshin, pa bashkësitë e Thethit, Kanuni nuk do të kishte ekzistuar në formën që Shtjefën Gjeçovi e mblodhi dhe e botoi në shek. XX. Ata janë "kontrolluesit" historikë të besës, të nderit, të parimeve malore.

Mirdita — principata katolike që s'u përçmua

Fisi Mirdita — rajoni midis Lezhës, Pukës, dhe Kukësit — është ndoshta fisi më i veçantë në historinë shqiptare: i ruajti katolicizmin e tij nga shek. XIV deri sot, pa u konvertuar në Islam siç bëri shumica e shqiptarëve veriorë gjatë sundimit osman. Mirdita kishte principatën e vet autonome me Kapedane (kryetarë) — dera Gjomarkaj — që qeverisnin si fis dinastik. Në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës (1913), Mirdita u njoh si njësi me autonomi të veçantë brenda Shqipërisë. Në shek. XX, familjet Gjomarkaj u persekutuan nga regjimi komunist; shumë emigruan në Itali dhe SHBA, ku edhe sot mbajnë trashëgiminë.

Fiset e Malit të Zi — vëllezërit e fshehur

Midis fiseve më të rëndësishme historikisht janë ato të Malësisë së Madhe që sot ndahen me Malin e Zi:

• Bjelopavlići — nga Pali i Bardhë, shqiptar katolik i shek. XIV (i dokumentuar nga Erdeljanović).
• Piperi — nga Iliri, paraardhës shqiptar i malësisë.
• Vasojevići — nga familja shqiptare e Vasos të Drenicës; lidhje me Krasniqit dhe Gashi.
• Kuçi (dokumentuar veç).
• Triepshi, Gruda, Kastrati — fiset shqiptare të rajonit të Tuzit që ende sot mbajnë identitet shqiptar në Komunën e Tuzit (Mali i Zi).

Në 1857, kur Vasojevićët dhe fise të tjera refuzuan të njihnin as Princin Danilo të Malit të Zi, as Sulltanin Osman, ata vepruan si shqiptarë. Në 1878, gjatë Lidhjes së Prizrenit, të gjithë këta fise — pavarësisht ndarjeve religjioze që po konsolidoheshin — iu bashkuan mbrojtjes shqiptare. Etnografi Erdeljanović vetë (1926) pohon: "Identitetet ndryshuan, por prejardhja e qëndronte."

Fiset e Kosovës dhe Preshevës

Në Kosovë dhe Preshevë, fiset më të rëndësishme përveç atyre të dokumentuara veç më sipër përfshijnë: Shkreli (Peja, Deçan), Podgur (Dukagjin), Lumë-Tropojë (fiset e Lumës, Hasit), Anamali, Malësi e Gjakovës. Secili me territor dhe tradita të veçanta, por të gjithë pjesë e grupit të madh të fiseve dukagjinase-veriore që kanë formësuar identitetin shqiptar të Kosovës.

Në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, fiset Kabashi, Berisha-e-Preshevës, Alili dhe të tjerë janë trashëgimia shqiptare e asaj territorjaje që serbët e quajnë "Luginën e Preshevës" — por që për shqiptarët është thjesht "Lugina". Pas ndarjeve të shek. XX, kjo popullsi është presionuar nga serbizimi, por identiteti fisnor ka ndihmuar ruajtjen e shqipërisë së saj.

Çfarë dëshmojnë fiset së bashku

Marrë si tërësi, fiset shqiptare tregojnë një strukturë sociale që, në mungesë të një shteti për pesë shekuj, arriti të ruajë: gjuhën, besimin, nderën, pronën, lidhjet familjare, kodin e sjelljes. Një sistem i pashkruar, por i matur me rigorozitet nga Kanuni. Një strukturë që nuk ishte "primitive" — siç e kanë përshkruar disa sociologë europianë të shek. XIX — por alternative: një mënyrë organizimi jetese e cila kërkon pak nga jashtë, por kërkon shumë nga brenda.

Në një kuptim shumë të thellë, fiset janë shteti para shtetit. Kur shqiptarët në 1912 shpallën pavarësinë, ata trashëguan jo një rajon pa formë të qeverisjes, por një sistem të konsoliduar që ju mundësoi, brenda pak vitesh, të ngrinin shtetin modern. Pa fiset, pavarësia nuk do të kishte pasur dhe pse. Me fiset, shqiptarët ishin, pavarësisht pesë shekujsh nën perandori, ende një komb i organizuar.

Burim: Edith Durham, High Albania (1909) dhe Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928); Jovan Erdeljanović, Stara Crna Gora (Beograd, 1926); At Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (1933); studime etnografike të Eqrem Çabej, Mark Krasniqit dhe Shefqet Pllanës. Arkivi Historik Shqiptar (Archivum Historica Albanorum).

— Redaksia ZHURMA