Kinostudio «Shqipëria e Re»: fabrika ku një komb mësoi të shihte veten në ekran

Deri në mesin e shekullit XX, shqiptari nuk e kishte parë kurrë veten në ekran. Fytyra, gjuha dhe historia e tij lëviznin — nëse lëviznin fare — nëpër kronika të huaja, të filmuara nga të tjerët për sy të tjerë. Më 10 korrik 1952, në buzë të Tiranës, u hap Kinostudioja «Shqipëria e Re», dhe një vend pa asnjë traditë filmike nisi të prodhonte imazhin e vet të lëvizshëm. Ajo nuk ishte thjesht një fabrikë filmash: ishte vendi ku një komb i vogël mori në dorë të drejtën për të treguar veten me pamje, në gjuhën e vet — edhe kur ai pushtet u kthye në aparat të një regjimi.

Nga kronika te studioja

Kinemaja nuk erdhi në Shqipëri me kinostudion. Në vitet '20 e '30 kishin qarkulluar sallat e para dhe operatorë amatorë, dhe pas Luftës, më 1947, shteti ngriti një ndërmarrje kinematografike që xhironte kronika aktualitetesh dhe filma të shkurtër dokumentarë. Por materiali ishte i varfër dhe puna e shpërndarë. Ndërtesa e re, e ngritur mes viteve 1950 e 1952 me ndihmën teknike sovjetike, e mblodhi këtë veprimtari nën një çati të vetme dhe i dha një emër programatik: «Shqipëria e Re». Godina — e projektuar nga arkitektë sovjetikë dhe e ndërtuar nga mjeshtër vendës, në një neoklasicizëm të lexuar përmes realizmit socialist — mbetet edhe sot një nga monumentet arkitektonike të kryeqytetit.

Skënderbeu, filmi që hapi ekranin

Studioja e nisi jetën me një vepër që s'mund të ishte më e ngarkuar simbolikisht. Bashkëprodhimi shqiptaro-sovjetik «Luftëtari i madh i Shqipërisë, Skënderbeu» (1953), i realizuar me studion Mosfilm dhe i drejtuar nga regjisori Sergei Jutkeviç, dramatizoi jetën e Heroit Kombëtar në një prodhim madhështor me kostume dhe beteja. Një vit më vonë, filmi fitoi një Çmim Ndërkombëtar në Festivalin e Kanës më 1954. Kështu, epika e parë e madhe që doli nga kinostudioja shqiptare ishte pikërisht historia e figurës që e mban të bashkuar kujtesën kombëtare — dhe ajo u nderua në skenën botërore që në vitin e parë të studios.

Kur shqipja u bë e para në ekran

Skënderbeu ishte bashkëprodhim; hapi i vërtetë ishte kur shqiptarët filmuan vetë. Më 1957 doli «Fëmijët e saj», filmi i parë i shkurtër artistik, nga regjisori Hysen Hakani. Dhe më 1958 Kristaq Dhamo realizoi «Tana» — i mbajtur si filmi i parë artistik i metrazhit të gjatë tërësisht shqiptar. Nga ky çast, historia e re nuk kërkonte më ndërmjetës: një dasmë fshati, një fytyrë gruaje, një bisedë në gegërisht a toskërisht mund të bëheshin vetë materiali i një filmi. Kombi që për një shekull e kishte pasur letërsinë të shpërndarë nëpër shtypshkronjat e mërgimit — nga Bukureshti te Boston — tani po e regjistronte zërin dhe pamjen e vet brenda kufijve.

Një industri e tërë nga hiçi

Brenda pak dekadash, «Shqipëria e Re» u rrit në një aparat prodhimi të plotë. Nga vitet '80 studioja nxirrte rreth 14 filma artistikë në vit, bashkë me dhjetëra dokumentarë dhe qindra kronika. Aty u formua një brez i tërë regjisorësh, operatorësh, skenografësh dhe aktorësh që s'kishin pasur kurrë një shkollë vendëse para tyre. Mes tyre spikat Xhanfise Keko, një nga regjisoret e rralla gra të periudhës, e shkolluar në Moskë, e cila i dha filmit shqiptar për fëmijë disa nga veprat e tij më të dashura, si «Tomka dhe shokët e tij» (1977). Kur mbylli veprimtarinë, studioja kishte lënë pas rreth dyqind filma artistikë e qindra dokumentarë — një fond që sot ruhet si kujtesa e lëvizshme e një shekulli.

Aparati dhe arti: tehu i dyfishtë

Do të ishte gjysmë e vërteta të flitej për këtë studio vetëm si burim krenarie. «Shqipëria e Re» ishte edhe zëri i imazhit i një regjimi njëpartiak: temat, skenarët dhe fatet e filmave kalonin nën kontroll ideologjik, dhe shumë vepra u ngjizën brenda kornizës së realizmit socialist e vetëcensurës. Heronj pozitivë, armiq të klasës, epope pune e lufte — kanoni ishte i ngushtë. E megjithatë, brenda atyre kufijve, mjeshtëria e aktorëve dhe e regjisorëve shpesh e tejkaloi porosinë: filma për fëmijë, komedi e drama që lexohen edhe sot pa parullën që i lindi. Ky është tehu i dyfishtë i kinostudios — e njëjta godinë që i dha kombit fytyrën e vet të parë në ekran ishte edhe mjeti me të cilin pushteti dëshironte ta rrëfente atë komb.

Trashëgimia: nga Albafilmi te arkivi

Me rënien e sistemit më 1991, studioja e madhe u nda në disa trashëgimtarë — Albafilm, Albafilm Distribution, Albafilm Animation dhe Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit. Prodhimi i centralizuar mori fund; funksioni i tij financues kaloi më vonë te Qendra Kombëtare e Kinematografisë. Godina historike sot strehon institucione të kulturës e të kinemasë. Por trashëgimia më e rëndë s'është ndërtesa: janë vetë bobinat. Arkivi ruan qindra tituj që, marrë së bashku, janë fytyra e lëvizshme e Shqipërisë së shekullit XX — dasmat dhe varrimet, qytetet e fshatrat, gjuha e folur ashtu siç ishte. Një komb që dikur i kishte librat në mërgim dhe pamjen te të huajt, doli nga ky shekull me një arkiv të vetin. Kjo, pavarësisht ideologjisë që e lindi, është forma më konkrete e një kujtese kombëtare: jo vetëm e shkruar, por e parë.