Distancat gjenetike: lidhja e shqiptarëve me ilirët antikë

Në gjenetikën e popullsive, "distanca gjenetike" është masa sasiore e afërsisë midis dy popujve. Të dhënat e ADN-së së lashtë nuk tregojnë një popull "të izoluar", por një nga rastet më të qarta të vazhdimësisë në Ballkan: prejardhja e popullsive të Ballkanit perëndimor të epokës së bronzit dhe të hekurit ruhet te shqiptarët në një shkallë më të lartë sesa te rajonet fqinje.

Pse ka rëndësi

• Brenda Europës distancat gjenetike (FST) janë shumë të vogla — rreth 0,003 mesatarisht dhe vetëm 0,009 edhe me finlandezët, skajin më të largët të kontinentit; prandaj FST-ja e vetme nuk lexohet dot si "afri" ose "largësi" etnike.
• Studimi qendror i faqes, botuar në Nature Human Behaviour më 4 maj 2026, analizoi mbi 6.000 gjenome të lashta perëndimore-euroaziatike së bashku me 74 gjenome të reja shqiptarësh të sotëm.
• Shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga popullsia paleoballkanike e epokës së bronzit dhe të hekurit; përzierja me grupe mesjetare të lidhura me Europën Lindore mbetet mesatarisht 10–20%.
• Ky profil gjenetik ishte tashmë në vend në vitet 800–900 të erës sonë — dy shekuj para se shqiptarët të shfaqeshin në burimet e shkruara.

Distanca gjenetike llogaritet duke krahasuar frekuencat e alele (variantet e gjeneve) midis dy popullsive. Metoda më e zakonshme është FST (fixation index): sa më e madhe vlera, aq më larg popujt janë gjenetikisht. Teorikisht vlerat shkojnë nga 0 (popuj identikë) deri në 1 (popuj krejt të ndarë) — por brenda Europës ato mbeten shumë të vogla. Në një matje të vitit 2021 mbi të dhënat e projektit 1000 Genomes, distanca e një popullsie ballkanike me toskanët, me europianoveriorët dhe me iberikët del rreth 0,0034, me britanikët 0,0042 dhe me finlandezët — skaji më i largët i kontinentit — vetëm 0,009; mesatarja midis popullsive europiane është rreth 0,003. Prandaj FST-ja e vetme nuk e tregon dot historinë e një populli: dallimet brenda Europës janë tepër të vogla për t'u lexuar si "afri" ose "largësi" etnike. Atë e tregon ADN-ja e lashtë.

Shqiptarët në kontekst europian

Studimi më i plotë deri sot mbi këtë pyetje — "Ancient DNA evidence for the history of the Albanians", botuar në Nature Human Behaviour më 4 maj 2026, i cili analizoi mbi 6.000 gjenome të lashta perëndimore-euroaziatike së bashku me 74 gjenome të reja shqiptarësh të sotëm — jep këtë tablo:

• Vazhdimësia paleoballkanike: në Shqipërinë e mesjetës së hershme zbulohet vazhdimësi e prejardhjes së Ballkanit perëndimor të bronzit të vonë dhe të hekurit — dhe në një shkallë më të lartë sesa në rajonet fqinje të Ballkanit.
• Prejardhja e shqiptarëve të sotëm: shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga ky grup i mbetur paleoballkanik, jo nga një popullsi e ardhur më vonë.
• Data e profilit gjenetik: të paktën në vitet 800–900 të erës sonë ky grup shfaqte tashmë një profil gjenetik paraardhës i shumë shqiptarëve të sotëm — dy shekuj para se shqiptarët të shfaqeshin në burimet e shkruara.
• Përzierja lindore-europiane: përzierja me grupe mesjetare të lidhura me Europën Lindore është e strukturuar gjeografikisht dhe mesatarisht 10–20% te shqiptarët e sotëm.
• Krahasimi me fqinjët: ruajtja e shtresës paleoballkanike te shqiptarët del më e fortë sesa te rajonet fqinje të Ballkanit, të cilat përjetuan zëvendësim shumë më të madh popullsie.
• Gjuha: autorët e përdorin këtë tablo edhe për të lokalizuar zonën ku lindi gjuha shqipe — një degë indo-europiane pa të afërm të gjallë të ngushtë.
• Çfarë nuk matet dot: nuk ekziston asnjë "popullsi referencë ilire" e mirëfilltë në literaturë. Në këto studime "paleoballkanik" u referohet popullsive të Ballkanit perëndimor të epokës së bronzit dhe të hekurit — kategori arkeologjike dhe kronologjike, jo etnike. Vazhdimësia matet me to, jo me një etiketë.

Çfarë thotë kjo

Argumenti nuk qëndron te distanca nga fqinjët — brenda Europës ajo distancë është gjithnjë e vogël — por te vazhdimësia. Shqiptarët janë popullsia e Ballkanit që ka ruajtur në masën më të madhe shtresën e popullsive paleoballkanike të bronzit dhe të hekurit, ndërsa përzierja e mëvonshme lindore-europiane mbeti mesatarisht 10–20%.

Kjo nuk është më vetëm hipotezë gjuhësore a arkeologjike. ADN-ja e lashtë, e nxjerrë nga mijëra gjenome, e vendos vazhdimësinë e popullsisë paleoballkanike në Shqipërinë e mesjetës së hershme dhe e lidh drejtpërdrejt me shqiptarët e sotëm — një zinxhir që dyndjet e shekujve VI-XV e holluan, por nuk e këputën.

Vazhdimësia e dëshmuar me ADN-në e lashtë është argumenti më i fuqishëm kundër çdo pretendimi se shqiptarët janë "ardhës nga jashtë". Ne jemi aty — në Ballkan — nga mijëvjeçarë, dhe tani kjo lexohet edhe në kockat e të parëve tanë.

Studimi kryesor i cituar këtu është Davranoglou et al., "Ancient DNA evidence for the history of the Albanians", Nature Human Behaviour (2026).

— Redaksia ZHURMA

Burimet

• Davranoglou, L.-R. et al., Ancient DNA evidence for the history of the Albanians, Nature Human Behaviour, 4 maj 2026 — studimi qendror i kesaj faqeje: 6.000+ gjenome te lashta dhe 74 gjenome te reja shqiptare
• DOI 10.1038/s41562-026-02462-z — regjistrimi i perhershem i studimit
• The first insight into the genetic structure of the population of modern Serbia, Scientific Reports, 2021 — burimi i shkalles reale te FST-se brenda Europes (0,0034–0,009; mesatarja 0,003)
• Kovacevic, L. et al., Standing at the Gateway to Europe — The Genetic Structure of Western Balkan Populations, PLOS ONE, 2014 — struktura autosomale e popullsive te Ballkanit perendimor
• I njejti studim i PLOS ONE-s ne arkivin e hapur PubMed Central (PMC4141785)
• Hyjnite kryesore te besimit ilir — konteksti kulturor i shtreses paleoballkanike
• Gjuha shqipe — dega indo-europiane qe studimi perpiqet ta lokalizoje