Simon Gjoni

Kur historia e muzikës së kultivuar shqiptare rreshton emrat e brezit që e themeloi, secili mban një «të parën» e vet: Prenk Jakova operën, Çesk Zadeja simfoninë, Tish Daija baletin, Tonin Harapi lirikën. Simon Gjonit (Shkodër, 28 tetor 1925 – Tiranë, 31 tetor 1991) i takoi një rol pa të cilin asnjë nga këto «të para» nuk do të kishte tingëlluar: ai ishte dirigjenti — dora që i ktheu partiturat në zë të gjallë mbi skenë. Dhe, njëkohësisht, ishte autori i «Lule borës», këngës që u bë himn i heshtur i muzikës lirike shqiptare. Në një brez ku shumica shkruanin, Gjoni ishte ai që i vinte veprat në këmbë para publikut — dhe kur ulej të kompozonte, linte një melodi që e kënduan brezni.

Nga «Kori Françeskan» te banda «Antoniane»

Rrënja e Simon Gjonit është e njëjtë me atë të tërë brezit të tij: kori dhe orkestra e kuvendit françeskan të Shkodrës. Aty, nën At Martin Gjokën — fratin që themeloi muzikën e kultivuar shqiptare dhe mësoi brezin që do ta ndërtonte atë — fëmija Gjon mori mësimet e para të solfezhit e të instrumentit. Në po atë vatër mësonin njëkohësisht Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi e Lukë Kaçaj. I ri fare, Gjoni luajti në bandën «Antoniane» të drejtuar nga Prenk Jakova, ansambli i frymës që në Shkodrën e viteve tridhjetë ushtroi një plejadë të tërë instrumentistësh. Kjo nuk është thjesht një hollësi biografike: e tregon se aparati i mëvonshëm i një kombi — opera, baleti, orkestra simfonike — nuk lindi nga një dekret shteti, por nga një orkestër kishtare provinciale, e cila mbajti të gjallë një traditë kur asgjë tjetër nuk e mbante.

Praga: shkolla e shkopit

Ndryshe nga bashkënxënësit që u drejtuan kryesisht drejt kompozicionit, Gjoni zgjodhi zanatin e rëndë e të veçantë të dirigjimit. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Arteve të Spektaklit në Pragë, në klasën e dirigjimit simfonik, nën profesorë të njohur të shkollës çeke — Václav Smetáçek, R. Brock e A. Klíma. Pragua e viteve pesëdhjetë ishte një nga qendrat më serioze muzikore të Evropës Qendrore; prej andej Gjoni u kthye jo me një repertor këngësh, por me disiplinën e podiumit: leximin e partiturës së madhe, ndërtimin e tingullit të një orkestre, autoritetin e qetë që kërkon skena. Ishte pikërisht kjo formim që i mungonte një muzike kombëtare ende në lindje — dhe që ai e solli.

Podiumi i Operas: «të parat» e një skene

Në vitin 1958, kur Teatri i Operas dhe Baletit në Tiranë po hidhte hapat e parë, Simon Gjoni u emërua dirigjent i tij dhe u bë një nga dirigjentët e parë të orkestrës simfonike të TOB-it dhe të Radio-Televizionit. Nën shkopin e tij, repertori i madh evropian mori interpretimin e vet të parë në gjuhën shqipe: «Don Paskuale» e Donizetit, «Berberi i Seviljes» i Rosinit, «Pajaco» e Leonkavallos, si edhe balete të skenës botërore. Të vënët e këtyre veprave në një skenë të porsalindur nuk ishte thjesht drejtim orkestre — ishte ndërtimi i vetë praktikës operistike shqiptare: mësimi i këngëtarëve, ngjizja e një orkestre profesioniste, vendosja e një standardi. Krahas skenës, Gjoni ishte pedagog: dha mësim në Liceun Artistik të Tiranës dhe, që nga viti 1961, ligjëroi në Konservatorin e Tiranës polifoninë, orkestracionin, dirigjimin e muzikën kameriste, duke qenë ndër pedagogët e parë të tij bashkë me Çesk Zadejën. Kështu ai i dha traditës jo vetëm interpretime, por edhe interpretuesit e ardhshëm.

«Lule borë»: himni që e tejkaloi autorin

Në rininë e hershme, ende në vitet 1946–47, Simon Gjoni kompozoi një varg këngësh lirike që do t'i mbijetonin epokës: «Sy larushes», «Sytë e tu si drita», «Nëna dhe çika» dhe — mbi të gjitha — «Lule borë». Kjo e fundit u bë aq e dashur sa hyri në ndërgjegjen kombëtare si vetë përkufizimi i romancës muzikore shqiptare, një «himn» i pashkruar i lirikës sonë. Sipas burimeve, kënga u këndua edhe përtej kufijve — nga Moska (1956) te Vjena (1961) e më tej — duke e bërë Gjonin një nga zërat e rrallë shqiptarë të dëgjuar jashtë vendit në atë kohë. Krahas skenës e katedrës, ai la një katalog të gjerë: dhjetëra këngë e romanca, valle simfonike dhe një Simfoni në mi bemol. Për punën e tij shteti e nderoi me titullin «Artist i Merituar». Vdiq në Tiranë më 31 tetor 1991, tri ditë pas ditëlindjes së tij të gjashtëdhjetë e gjashtë. Çesk Zadeja do të thoshte për të se emri i Simon Gjonit «do të mbetet i skalitur në pentagramin e muzikës shqiptare» — vlerësim që përmbledh një jetë të dhënë tërësisht pas tingullit të një kombi.